O Dawid Jan Walczak

Prawnik, doktorant w dziedzinie nauk prawnych. Zajmuje się prawem cywilnym, ze szczególnym uwzględnieniem prawa spadkowego. Autor bloga FormalnościSpadkowe.pl.

Spadek oraz darowizna mogą wiązać się z koniecznością zapłaty podatku. Są jednak osoby, które nie muszą płacić podatku od spadku i darowizny. Warunkiem takiego zwolnienia jest dopilnowanie pewnych formalności. Z tego artykułu dowiesz się jak nie zapłacić podatku od otrzymanego spadku lub darowizny.

Zasadniczo każdy jest zobowiązany

Zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn każdy spadkobierca oraz każdy obdarowany zobowiązany jest do zapłaty podatku. Pozornie wydawać może się więc, że zawsze w przypadku dziedziczenia lub przyjęcia darowizny należy zapłacić podatek. Tak jednak nie jest. Podatek od spadków i darowizn skonstruowany jest w ten sposób, że wyróżnia pewne osoby i przyznaje im „bonus” w postaci kwoty wolnej od podatku. Ponadto niektóre osoby, jeśli spełnią ustawowe formalności, są całkowicie zwolnione z tego podatku. 

Zakres opodatkowania – co jest opodatkowane?

Ustawa w swoim tytule mówi tylko o podatku od spadków i darowizn. Podatek ten jest jednak nieco szerszy. W rezultacie ustawa o podatku od spadków i darowizn obejmuje swoim zakresem opodatkowanie zdarzeń takich jak:

  1. dziedziczenie (zarówno na podstawie testamentu jak i na podstawie ustawy),
  2. zapis zwykły oraz dalszy zapis,
  3. zapis windykacyjny,
  4. polecenie testamentowe,
  5. darowizna,
  6. polecenie darczyńcy
  7. nieodpłatne zniesienie współwłasności,
  8. zachowek, jeżeli uprawniony nie uzyskał go w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny lub w drodze dziedziczenia albo w postaci zapisu,
  9. nieodpłatnych: renty użytkowania oraz służebności.

Grupy podatkowe

Wysokość podatku zależy od tego jak bliskim krewnym zmarłego się jest. W ustawie wyróżniono trzy tzw. grupy podatkowe. Dla każdej z tych grup przewidziana została inna stawka podatku. W zależności od grupy inna jest też wysokość kwoty wolnej od podatku. 

Zerowa grupa podatkowa – osoby, które są zawsze zwolnione

Chociaż ustawa wyróżnia tylko trzy grupy podatkowe, to w praktyce często występuje pojęcie grupy zerowej. Określa się tak krąg osób, które co prawda formalnie zaliczone są do I grupy podatkowej, ale ze względu na szczególnie bliską więź są całkowicie zwolnione z obowiązku zapłaty podatku od spadków i darowizn. 

Do grupy zerowej należą:

  • małżonek,
  • zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki itd.),
  • wstępni (rodzice, dziadkowie itd.),
  • pasierb,
  • rodzeństwo,
  • ojczym i macocha.

Zwolnienie to nie następuje jednak automatycznie. Spadkobierca albo obdarowany, którego można zaliczyć do zerowej grupy podatkowej, musi dopełnić pewnych formalności. Zastosowanie tego zwolnienia jest bowiem uzależnione od spełnienia warunku polegającego na obowiązku zgłoszenia otrzymanego spadku lub darowizny.

Warunek obowiązku zgłoszenia jest spełniony, gdy osoba z zerowej grupy zgłosi naczelnikowi urzędu skarbowego nabycie własności rzeczy lub prawa majątkowego w ustawowo określonym terminie. Obecnie termin ten wynosi 6 miesięcy. O tym od kiedy powinno się ten termin liczyć oraz o trzech wyjątkach, gdy zgłoszenie nie jest wymagane, przeczytasz w dalszej części tego artykułu. 

Właściwy do tego zgłoszenia jest formularz SD-Z2.

W przypadku niespełnienia tego warunku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych podlega opodatkowaniu na zasadach określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej. 

I Grupa podatkowa

Do I grupy podatkowej należą:

  • małżonek,
  • zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.),
  • wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.),
  • pasierb,
  • zięć i synowa,
  • rodzeństwo,
  • ojczym i macocha,
  • teściowie.

Kwota wolna w tej grupie wynosi 9637 zł.

II Grupa podatkowa

Do II grupy podatkowej należą:

  • zstępni rodzeństwa (bratanek, siostrzenica itd. oraz ich potomstwo),
  • rodzeństwo rodziców (wujkowie i ciotki),
  • zstępni i małżonkowie pasierbów,
  • małżonkowie rodzeństwa,
  • rodzeństwo małżonków,
  • małżonkowie rodzeństwa małżonków,
  • małżonkowie innych zstępnych.

Kwota wolna w tej grupie wynosi 7276 zł.

III Grupa podatkowa

Do III grupy podatkowej należą wszystkie pozostałe osoby, które nie należą do grupy I albo grupy II.

Kwota wolna w tej grupie wynosi 4902 zł.

Podstawa opodatkowania – czysta wartość rzeczy oraz praw majątkowych

W przypadku podatku od spadków i darowizn podstawę opodatkowania stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów, czyli tzw. czysta wartość. Wartość tą ustala się według stanu rzeczy i praw majątkowych w dniu nabycia i cen rynkowych z dnia powstania obowiązku podatkowego. W praktyce zatem wartość rzeczy i praw majątkowych ustala się w sposób następujący:

  1. w przypadku dziedziczenia ustala się według stanu na dzień otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy) w oparciu o ceny z dnia przyjęcia spadku albo dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku,
  2. w przypadku zapisu zwykłego lub dalszego zapisu ustala się według stanu na dzień ogłoszenia testamentu w oparciu o ceny z dnia wykonania zapisu zwykłego lub dalszego zapisu,
  3. w przypadku zachowku ustala się według stanu na dzień ogłoszenia testamentu w oparciu o ceny z dnia zaspokojenia roszczenia lub jego części,
  4. w przypadku zapisu windykacyjnego ustala się według stanu na dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, postanowienia częściowo stwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia,
  5. w przypadku polecenia testamentowego ustala się według stanu na dzień wykonania polecenia w oparciu o ceny z dnia wykonania polecenia,
  6. w przypadku darowizny dokonywanej w formie aktu notarialnego ustala się według stanu na dzień sporządzenia aktu w oparciu o ceny z tego samego dnia (w przypadku darowizny niezgłoszonej do opodatkowania – w oparciu o ceny z dnia powołania się na nabycie),
  7. w przypadku darowizny dokonywanej bez formy aktu notarialnego ustala się według stanu na dzień spełnienia świadczenia w oparciu o ceny z tego samego dnia (w przypadku darowizny niezgłoszonej do opodatkowania – w oparciu o ceny z dnia powołania się na nabycie).

Wyjątki dotyczące zgłoszenia otrzymania spadku lub darowizny

Jak już wyżej napisałem, niezgłoszenie otrzymania czegokolwiek w spadku lub tytułem darowizny w przewidzianym terminie skutkuje koniecznością zapłaty podatku. Istnieją jednak trzy wyjątki:

Pierwszy wyjątek ma miejsce wtedy, gdy osoba zobowiązana do zapłaty podatku dowiedziała się o nabyciu w późniejszym terminie. Wówczas termin sześciomiesięczny biegnie od dnia powzięcia wiadomości o nabyciu. 

Przykład: spadkobierca nie posiada wiedzy o toczącym się postępowaniu spadkowym i postanowieniu o stwierdzeniu nabycia przez niego spadku. Następnie po czasie dowiaduje się o nabyciu spadku.

Po drugie, obowiązek podatkowy nie powstaje, jeżeli suma majątku nabytego od spadkodawcy w okresie ostatnich pięciu lat nie przekroczyła kwoty wolnej.

Przykład: spadkobierca z grupy zerowej otrzymał niewielki spadek o wartości 6500 zł. Za życia nie otrzymał od spadkodawcy żadnej darowizny. Skoro wartość otrzymanego spadku nie przekracza kwoty wolnej od podatku to brak zgłoszenia nie spowoduje obowiązku zapłaty podatku.

Trzeci wyjątek dotyczy wszelkich czynności dokonywanych przed notariuszem. Jeżeli nabycie nastąpiło na podstawie umowy zawartej w formy aktu notarialnego to obowiązek podatkowy nie powstaje. 


Podstawa prawna

Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn

Darowizna jest jednym ze sposobów przekazania majątku. Umowa darowizny polega na nieodpłatnym przekazaniu majątku innej osobie. Z tego artykułu dowiesz się o czym należy pamiętać przy jej zawieraniu.

1. Po co zawiera się umowę darowizny?

Umowa darowizny polega na bezpłatnym przekazaniu majątku innej osobie. Innymi słowy jest to umowa, poprzez którą pewna osoba (darczyńca) zobowiązuje się do przekazania innej osobie (obdarowany) jakiejś rzeczy lub prawa i nie oczekuje nic w zamian. W przypadku darowizny darczyńcy nie przysługuje uprawnienie do żądania jakiegokolwiek świadczenia od obdarowanego. Z tego też powodu darowiznę określa się jako umowę o charakterze jednostronnie zobowiązującym.

2. Przedmiot darowizny – co można darować?

Przedmiotem darowizny mogą być przeróżne przysporzenia. Darować można prawo lub rzecz, którego właścicielem jest się w chwili zawierania umowy darowizny. Można również darować przyszłe prawo lub rzecz, która może w przyszłości stać się elementem mienia darczyńcy. Przykładowo przedmiotem darowizny może być:

  1. zapłata określonej sumy pieniężnej,
  2. prawo własności (np. samochód, nieruchomość, sprzęt RTV, domena internetowa, dzieło sztuki),
  3. użytkowanie wieczyste,
  4. wierzytelność (np. wierzytelność wynikająca z niezwróconej pożyczki),
  5. ustanowienie prawa majątkowego (np. służebności osobistej),
  6. zwolnienie obdarowanego z długu (np. zwolnienie pożyczkobiorcy z obowiązku zwrotu pożyczonej kwoty),
  7. zniesienie prawa obciążającego rzecz należącą do obdarowanego (np. hipoteki).

Darowizna prowadzi więc z jednej strony do zmniejszenia majątku darczyńcy, a z drugiej strony do powiększenia aktywów lub zmniejszenia pasywów majątkowych obdarowanego. 

3. Darowizna nie zawsze jest darowizną

Darowizna jest jednym z pojęć, które w prawie nie oznacza dokładnie tego co w rozumieniu potocznym. Na co dzień darowizną nazywamy w zasadzie każde przysporzenie majątkowe, które nie pociąga za sobą żadnych obowiązków. W świetle prawa zaś niektóre sytuacje nie są uznawane za darowiznę. Wynika to przede wszystkim z tego, że umowa darowizny nie jest jedyną umową, która jest nieodpłatna. Zgodnie z Kodeksem cywilnym o darowiźnie nie możemy mówić, gdy:

  1. zobowiązanie do bezpłatnego świadczenia wynika z umowy uregulowanej innymi przepisami kodeksu niż przepisy dotyczące umowy darowizny,
  2. ktoś zrzeka się prawa, którego jeszcze nie nabył albo które nabył w taki sposób, że w razie zrzeczenia się prawo jest uważane za nienabyte.

Przykładowo nie zostaną uznane za darowiznę:

  • użyczenie (art. 710 KC), 
  • bezpłatne przechowanie (art. 835 KC), 
  • nieoprocentowana pożyczka (art. 720 KC),
  • umowa przekazania nieruchomości (art. 9201 KC),
  • nieodpłatne zlecenie (art. 734 KC),
  • nieodpłatne świadczenie jakichkolwiek usług (art. 750 KC),
  • zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048 KC),
  • odrzucenie spadku (art. 1012, 1020 KC).

4. Akt notarialny zwykle nie jest potrzebny

Zasadą jest, że oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Uzasadnieniem tego wymogu jest ochrona interesów darczyńcy. Konieczność udania się do notariusza ma zapobiegać nieprzemyślanym decyzjom, a także sporom o wykonanie darowizny w przypadku nieformalnie przyrzeczonych świadczeń.

Od powyższej zasady jest jednak pewien istotny wyjątek. Mianowicie jeżeli umowa darowizna zawarta została bez zachowania formy aktu notarialnego to staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. W praktyce oznacza to, że umowa darowizny może zostać zawarta w każdej formie. Jest to o tyle ważne, że zawarcie umowy w formie aktu notarialnego niesie za sobą pewne koszty związane z taksą notarialną. Nie ma więc przeszkód, by sporządzić umowę darowizny w formie zwykłej umowy pisemnej. 

Powyższe zasady nie będą mieć jednak zastosowania w sytuacji, gdy inne przepisy ze względu na przedmiot darowizny wymagają zachowania szczególnej formy. Przykładowo umowa przeniesienia własności nieruchomości dla swojej ważności wymaga formy aktu notarialnego (art. 158 KC). Tym samym darowizna nieruchomości również będzie ważna wyłącznie, gdy zostanie sporządzona w formie aktu notarialnego.  

5. Darowizna a podatek

Otrzymanie darowizny może wiązać się z koniecznością zapłaty podatku. Co do zasady wszystkie darowizny opodatkowane są podatkiem od spadku i darowizn. Wysokość podatku zależy jednak od tzw. grupy podatkowej. W zależności od grupy podatkowej odrębnie określone zostały kwoty wolne od podatku. Jeżeli wartość darowizny nie przekroczy kwoty wolnej od podatku to obdarowany nie ma obowiązku zapłaty podatku od otrzymanej darowizny.

Szczególnie istotna jest tzw. grupa 0. W przypadku tej grupy podatkowej wszystkie darowizny mogą być zwolnione z podatku bez względu na wartość. Do zerowej grupy podatkowej należą:

  • małżonek,
  • zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
  • wstępni (matka, ojciec, dziadkowie),
  • pasierb,
  • rodzeństwo,
  • ojczym,
  • macocha.

Należy pamiętać, że otrzymanie darowizny należy w terminie 6 miesięcy zgłosić do właściwego urzędu skarbowego. Jest to szczególnie istotne w przypadku zerowej grupy podatkowej, bowiem jedynie dokonane w terminie zgłoszenie otrzymanej darowizny spowoduje uniknięcie obowiązku zapłaty podatku. 

Właściwy do zgłoszenia darowizny jest druk SD-Z2. Obowiązek zgłoszenia nie występuje jedynie w przypadku, gdy darowizna jest zawierana w formie aktu notarialnego. Wówczas zgłoszenia do urzędu skarbowego dokonuje za nas notariusz.

6. Odwołanie darowizny jest możliwe

Istnieją sytuacje, w których możliwe jest skuteczne cofnięcie darowizny. Mówimy wtedy o odwołaniu darowizny

W przypadku gdy darowizna nie została jeszcze wykonana, darczyńca może skutecznie odwołać darowiznę, jeżeli jej wykonanie mogłoby:

  • spowodować uszczerbek dla utrzymania darczyńcy, zgodnie z jego usprawiedliwionymi potrzebami,
  • spowodować uszczerbek dla ciążących na nim ustawowych obowiązkach alimentacyjnych.

W przypadku gdy darowizna została już wykonana darczyńca może odwołać darowiznę, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Możliwość odwołania z tego powodu ustaje po upływie roku o dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Ponadto spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności, ale tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.


Podstawa prawna

Kodeks cywilny: art. 888 i nast.

Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn

Dziecko, bez względu na wiek, może być spadkobiercą. Prawo nie stawia ograniczeń co do wieku osoby, której przysługiwać ma spadek. Dziedziczenie przez małoletniego związane jest jednak z pewnymi szczególnymi formalnościami.

Kto może być spadkobiercą?

Zgodnie z kodeksem cywilnym otrzymać spadek może w szczególności każda osoba fizyczna, która została powołana do spadku na podstawie testamentu lub ustawy. Ważne jest, by dana osoba żyła w chwili otwarcia spadku. Oznacza to, że spadkobierca musi „przeżyć” spadkodawcę. Tym samym nie może nic odziedziczyć ktoś, kto zmarł przed spadkodawcą. Więcej na temat podstaw dziedziczenia możesz przeczytać w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?

Małoletni może dziedziczyć

Dziecko, bez względu na wiek, może być spadkobiercą. Co więcej, dziedziczyć może także dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone (tzw. nasciturus). Małoletni dziedziczy tak jak pozostali spadkobiercy, tzn. pod warunkiem, że jest w tzw. kręgu spadkobierców. Tym samym spadek będzie przysługiwać dziecku wtedy, gdy spadkodawca w testamencie przewidział dla niego jakikolwiek majątek oraz gdy małoletni dziedziczy na podstawie ustawy. 

przeczytaj także: Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu.

Przyjęcie spadku przysługującego dziecku

O ile nie ma ograniczeń, by dziecko zostało powołane do spadku (np. w testamencie) to dziedziczenie przez małoletniego wymaga pewnych szczególnych formalności. Wynika to stąd, że osoba składająca oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych.  Osoby niepełnoletnie takiej zdolności nie mają. Tym samym małoletni nie może osobiście złożyć takiego oświadczenia. Potrzebny do tego jest przedstawiciel ustawowy działający w imieniu dziecka. Najczęściej takim przedstawicielem są rodzice.

Co ważne istotny tutaj jest moment składania oświadczenia. Nie stanowi więc przeszkody fakt, że spadkobierca w momencie otwarcia spadku nie posiadał pełnej zdolności do czynności prawnych. 

Przykład: spadkodawca zmarł 10 lutego 2019 roku. Do połowy spadku powołał swojego syna Mateusza. W momencie śmierci ojca Mateusz miał 17 lat, jednakże z uwagi na to, że urodził się 15 marca 2001 roku, może poczekać do osiągnięcia pełnoletności i samodzielnie złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Wymagana zgoda sądu

Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres tzw. zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. W związku z tym, oświadczenie złożone bez zgody sądu będzie nieważne. Zatem jeśli dziecko ma cokolwiek odziedziczyć albo ma odrzucić spadek (np. gdy w jego skład wchodzą głównie długi) to najpierw przedstawiciel ustawowy (np. rodzic) powinien złożyć wniosek do sądu o uzyskanie zgody. 

Co ważne, wniosek o wydanie zgody złożony przez przedstawiciela ustawowego do sądu opiekuńczego przerywa bieg 6-miesięcznego terminu, po którym automatycznie następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. 

Po złożeniu takiego wniosku sąd w postępowaniu o wydanie zgody na dokonanie czynności prawnej przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, bierze pod uwagę przede wszystkim ochronę interesów majątkowych małoletniego oraz jest zobowiązany zbadać okoliczności, czy planowana czynność prawna ma na celu ochronę prawa małoletniego oraz czy jest dla dziecka korzystna.


Podstawa prawna:

Kodeks cywilny: art. 927, 1015
Kodeks rodzinny i opiekuńczy: 101 

Jedną z zasad dziedziczenia jest, że spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe. odpowiedzialność ta ma zróżnicowany charakter i zależy od pozycji prawnej spadkobiercy. Z tego artykułu dowiesz się kto, kiedy i jak odpowiada za pozostawione w spadku długi. 

Spadek to nie tylko aktywa

Myśląc o spadku często mamy na myśli niespodziewany majątek otrzymany na skutek śmierci jakiejś osoby. Faktycznie istnieją przypadki, gdy ktoś znacznie wzbogacił się w ten sposób. Spadek jednak nie zawsze składa się z elementów zwiększających jego wartość. W skład spadku obok aktywów wchodzą również długi tzw. pasywa. Przykładowo może to być zobowiązanie do zwrotu pożyczki udzielonej przez bank, zobowiązanie do zapłaty za dokonane zakupy albo zobowiązanie do zapłaty zaległego czynszu najmu.

Jak wygląda odpowiedzialność za pasywa spadku?

Spadek nabywa się z chwilą śmierci spadkodawcy. W chwili nabycia spadku to na spadkobierców przechodzą długi zmarłego. Innymi słowy od tego momentu dłużnikiem nie jest spadkodawca, ale jego spadkobiercy. Odpowiedzialność za długi zależy jednak od etapu dopełnienia formalności spadkowych. Analizując zagadnienie odpowiedzialności za długi spadkowe należy wziąć pod uwagę trzy przedziały czasowe:

  1. od śmierci spadkodawcy do chwili złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku,
  2. od chwili złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku do działu spadku,
  3. po dziale spadku.

Przeczytaj także: Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?

Okres od śmierci do przyjęcia spadku

Od momentu śmierci spadkodawcy (czyli otwarcia spadku) do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe tylko ze spadku. Tym samym do czasu złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku majątek osobisty spadkobierców jest bezpieczny. Jeśli egzekucja długów spadkodawcy zostałaby skierowana do majątku osobistego spadkobierców, mogą oni żądać umorzenia postępowania, powołując się na ograniczenie swojej odpowiedzialności za długi spadkowe tylko ze spadku do chwili przyjęcia spadku.

Okres od złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku do działu

Od momentu złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe swoim majątkiem osobistym. Zakres odpowiedzialności zależy jednak od tego czy dany spadkobierca złożył oświadczenie o przyjęciu spadku wprost czy z dobrodziejstwem inwentarza. W pierwszym przypadku (przyjęcie wprost) odpowiedzialność będzie niczym nieograniczona. W drugim zaś odpowiedzialność zostanie ograniczona do wartości spadku, a ściślej do wartości składników wskazanych w inwentarzu. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza sprawia więc, że spadkobierca w najgorszym wypadku wyjdzie na zero.

Do czasu działu spadku wszyscy spadkobiercy odpowiadają solidarnie (czyli wspólnie) za długi spadkowe. W praktyce oznacza to, że wierzyciel spadkodawcy może żądać zapłaty długu od:

  • wszystkich spadkobierców łącznie,
  • kilku z nich,
  • każdego z osobna.

Jednakże, jeżeli którykolwiek spadkobierca spełni żądanie wierzyciela (np. zapłaci żądaną kwotę) pozostali spadkobiercy będą zwolnieni z długu. Spadkobierca, który zapłacił będzie mógł żądać od pozostałych spadkobierców zwrotu wartości, którą zapłacił wierzycielowi. Pozostali spadkobiercy będą zmuszeni oddać mu kwoty proporcjonalne do wielkości ich udziałów spadkowych. Jest to tzw. regres.

Odpowiedzialność spadkobierców po dziale spadku

Od momentu działu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe proporcjonalnie do wielkości ich udziałów w spadku. Należy mieć na uwadze, że przedmiotem działu są jedynie aktywa spadku. Podział długów następuje z mocy prawa. Dla zakresu odpowiedzialności spadkobierców jest obojętne, co dany spadkobierca otrzymał w dziale i jaka jest wartość otrzymanych rzeczy.

Przykład: spadkobierca zmarł pozostawiając troje dzieci, które dziedziczą na podstawie ustawy. Każdemu z nich przysługuje 1/3 spadku. W skład spadku wchodzi jedynie nieruchomość o wartości 240 tys. zł oraz długi w wysokości 120 tys. zł. Do momentu przyjęcia spadku przez każdego ze spadkobierców egzekucja długu możliwa jest tylko z nieruchomości. Po przyjęciu spadku egzekucja długu możliwa jest nie tylko z nieruchomości, ale także z całego majątku spadkobierców. Po dziale spadku każdy spadkobierca odpowiada do wartości przysługującego mu udziału, czyli do kwoty 40 tys. zł (120 ÷ 3 = 40).

Spadkobiercy mogą w umowie o dział spadku ustalić który ze spadkobierców i w jakim zakresie ma uregulować dług spadkowe. Takie postanowienia umowy o dział spadku będą skuteczne wyłącznie między spadkobiercami. Tym samym wierzyciele żądający zapłaty długu nie będą zobowiązani jej postanowieniami i w dalszym ciągu będą mogli skutecznie żądać zapłaty od każdego ze spadkobierców niezależnie. Podobnie sytuacja kształtuje się w przypadku zawarcia ugody w toku postępowania sądowego dotyczącego działu spadku.

Odpowiedzialność małżonka za długi spadkowe

Szczególnego omówienia wymaga również odpowiedzialność małżonka spadkobiercy. Czy można odpowiadać za długi zmarłego teścia lub teściowej? 

Jeżeli małżonkowie zawarli intercyzę i mają rozdzielność majątkową to nie ma wątpliwości, że spadek wejdzie do majątku osobistego tego małżonka, który został spadkobiercą. W konsekwencji odpowiedzialność za długi spadkowe ograniczona zostanie do jego majątku osobistego. Inaczej sytuacja wygląda w sytuacji, gdy między małżonkami jest wspólność majątkowa. W takim przypadku mogą mieć miejsce dwie możliwości.

Po pierwsze zasadą jest, że spadek wchodzi do majątku osobistego spadkobiercy. Tym samym wierzyciele mogą egzekwować dług przede wszystkim z:

  • majątku osobistego spadkobiercy,
  • jego wynagrodzenia za pracę,
  • dochodów uzyskanych przez niego z innej działalności zarobkowej.

Druga możliwość ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament i wyraźnie postanowił, że spadek ma wejść do majątku wspólnego małżonków. Wówczas odpowiedzialność za długi spadkowe rozciąga się na majątek wspólny małżonków.

Odpowiedzialność zapisobierców

Odpowiedzialność za długi spadkowe obejmuje również zapisobierców windykacyjnych. Ich odpowiedzialność kształtuje się w ten sposób, że:

  1. do chwili działu spadku odpowiadają wspólnie ze spadkobiercami,
  2. od chwili działu spadku odpowiadają tak jak spadkobiercy, tzn. proporcjonalnie do wartości otrzymanego zapisu

Za długi spadkowe nie odpowiadają natomiast osoby na rzecz których uczyniono zapis zwykły, bądź ustanowiono polecenie (z wyjątkiem zobowiązań podatkowych i wobec ZUS).


Podstawa prawna
Kodeks cywilny: Art.  376, 1030-10343.       

Kodeks postępowania cywilnego: Art.  836 

Intercyza pomaga uregulować kwestie związane z majątkiem małżonków. Z tego artykułu dowiesz się jakie jest jej znaczenie przy dziedziczeniu. Intercyza a spadek.

Co to jest intercyza?

Małżeństwo „automatycznie” powoduje powstanie wspólności majątkowej.  Możliwe jest jednak odmienne ukształtowanie kwestii majątku w małżeństwie. Służy temu umowa majątkowa małżeńska, nazywana intercyzą. Jest to zawierana przez małżonków umowa służąca do wprowadzenia między nimi innego niż ustawowy ustroju małżeńskiego. Zapewnia przejrzystą sytuację finansową zarówno w trakcie, jak i po ustaniu małżeństwa. Najczęściej spotykanym rodzajem tej umowy jest umowa wyłączająca wspólność majątkową, wprowadzająca rozdzielność majątkową. Nie jest to jednak jedyny dopuszczalny wariant. Ustawową wspólność majątkową można zastąpić także umownym ustrojem rozszerzonej wspólności majątkowej, ograniczonej wspólności majątkowej albo rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Umowę taką można podpisać zarówno przed zawarciem małżeństwa jak i w trakcie jego trwania.

Intercyza a dziedziczenie

Wbrew powszechnemu przekonaniu zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, nie wyłącza dziedziczenia małżonków po sobie z ustawy. Jest tak nawet w przypadku intercyzy ustanawiającej rozdzielność majątkową. Dziedziczenie na podstawie ustawy ma zaś miejsce przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, a więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy, gdy nie ma testamentu.

Intercyza a zachowek

Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie wpływa na uprawnienie małżonka do zapłaty zachowku. Tym samym w sytuacji, gdy jeden z małżonków sporządził testament, w którym nie uwzględnił drugiego małżonka (pominął go) to intercyza nie będzie miała żadnego wpływu na możliwość skutecznego żądania zachowku przez tego małżonka. W niektórych przypadkach możliwe jest jednak takie ukształtowanie spraw, by małżonek zachowku nie otrzymał. Więcej na temat możesz przeczytać w artykule Zachowek – kto, kiedy, ile i jak może żądać?

Intercyza a wielkość spadku

O ile intercyza nie ma znaczenia dla dziedziczenia jako takiego to może istotnie wpłynąć na to co wejdzie w skład spadku. Jest to zależne od treści zawartej umowy małżeńskiej. Gdy intercyza nie została zawarta, a więc w przypadku wspólności majątkowej, małżonek spadkodawcy, niezależnie od treści testamentu i kręgu osób powołanych do spadku, otrzyma ½ majątku wspólnego małżonków (jako współwłaściciel). Pozostała część będzie zaś wchodzić w skład spadku .

Gdy została zawarta umowa wprowadzająca rozdzielność majątkową skutek jest taki, że składniki majątkowe każdego z małżonków wchodzą w skład majątku osobistego, a nie wspólnego. Tym samym, z uwagi na brak współwłasności, nie nastąpi podział majątku wspólnego. W zależności od treści intercyzy może to spowodować osłabienie albo wzmocnienie sytuacji majątkowej małżonka, np. gdy jego majątek osobisty był znacznie większy od majątku drugiego z nich.

Przeczytaj także: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?


Podstawa prawna

Kodeks rodzinny i opiekuńczy: Art. 47.

Kodeks cywilny: Art. 931 – 933.

Testament nie jest napisany raz na zawsze. Może być zmieniany, uzupełniany, a także odwołany. Przyczyn odwołania testamentu może być wiele: zmiana w majątku, narodziny dziecka, śmierć powołanego spadkobiercy lub po prostu zmiana decyzji. Odwołać można każdy testament (także notarialny). Trzeba to jednak zrobić w określony sposób. Z tego artykułu dowiesz się jak prawidłowo odwołać swój testament. 

Każdy testament można odwołać

Jedną z fundamentalnych zasad prawa spadkowego jest tzw. zasada swobody testowania. Oznacza ona, że każdy może samodzielnie ukształtować sytuację prawną swojego majątku na wypadek śmierci. Instrumentem służącym do realizacji tej zasady jest testament. To właśnie przy pomocy testamentu decydujemy komu przypadnie nasz majątek, gdy nas zabraknie. Może się jednak zdarzyć tak, że z jakichś przyczyn postanowimy anulować nasz testament. Prawo pozwala to zrobić. Każdy, aż do śmierci, może odwołać napisany przez siebie testament.

Napisanie testamentu jest czynnością prawną odwołalną. Można go odwołać w każdej chwili bez podania przyczyn. Co więcej, nie jest możliwe by w jakikolwiek sposób zrzec się prawa do odwołania testamentu. Ewentualne klauzule i postanowienia (np. umowne), których celem jest zabezpieczenie nieodwołalności testamentu, uznaje się za nieważne. Tym samym nie będzie również ważna umowa, w której spadkodawca zobowiązałby się do nieodwołania testamentu albo w której ta możliwość zostałaby w jakikolwiek sposób ograniczona (np. przez wymóg zgody innej osoby). Nieważna będzie również umowa, która określałaby jakiekolwiek negatywne konsekwencje dla spadkodawcy (np. odszkodowanie) w związku z odwołaniem testamentu.

Jaki skutek ma odwołanie testamentu?

Skutkiem odwołania testamentu jest anulowanie wcześniej dokonanej czynności prawnej (polegającej na napisaniu testamentu). W rezultacie powstaje stan faktyczny taki, jakby odwołanego testamentu nie było. Testament odwołany nie wywołuje skutków prawnych. Możliwe jest również odwołanie jedynie pewnej części testamentu. W takim przypadku unicestwiony jest jedynie wskazany fragment. Pozostałe części będą zaś traktowane tak jak ważny testament. 

W jaki sposób anulować testament?

Jest kilka dróg do skutecznego odwołania testamentu. Ważne odwołanie do takie, które jest zgodne z przepisami Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 946 KC. Zgodnie z tym przepisem odwołanie testamentu może nastąpić poprzez:

  1. sporządzenie nowego testamentu,
  2. zniszczenie testamentu w zamiarze jego odwołania,
  3. pozbawienie testamentu cech, od których zależy jego ważność, w zamiarze jego odwołania,
  4. dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Ad. 1 Sporządzenie nowego testamentu

Odwołanie testamentu poprzez sporządzenie nowego może nastąpić w sposób wyraźny bądź dorozumiany. Jeżeli spadkodawca nie odwoła testamentu w sposób wyraźny, wówczas odwołaniu ulegają jedynie te postanowienia z poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

Przykład: Jan sporządził testament, w którym do całego spadku powołał swojego brata. Kilka miesięcy później Jan sporządził drugi testament, w którym zapisał swojej córce mieszkanie. W rezultacie brat Jana zostanie spadkobiercą co do całego spadku, córka zaś nabędzie uprawnienie do przeniesienia na jej rzecz własności mieszkania. Stanie się tak dlatego, gdyż treści obu z napisanych testamentów dają się ze sobą pogodzić. 

Nowy testament, czyli ten w którym odwołano poprzedni, nie musi być sporządzony w tej samej formie co odwoływany. Tym samym można odwołać testament notarialny sporządzając testament własnoręczny i na odwrót. Każdy prawidłowo sporządzony testament jest tak samo ważny. Jeśli chodzi o formę (pisemna, notarialna) to w przypadku testamentów nie istnieje hierarchia ważności. Forma nie ma żadnego znaczenia. Ważna jest jednak chronologia, gdyż najważniejszy jest zawsze ostatni testament.

W przypadku gdy sporządzonych było kilka testamentów, odwołanie jednego z nich nie powoduje automatycznego odwołania pozostałych. W takim przypadku, chcąc odwołać poprzedni, w nowym testamencie można zawrzeć zdanie mówiące o tym, że odwołuje się wszystkie poprzednie testamenty.

Odwołanie poprzedniego testamentu będzie miało miejsce także w sytuacjach, gdy co prawda nie wynika to wprost z jego treści, ale da się to bez żadnych wątpliwości wyinterpretować. 

Przykład: Jan sporządził testament, w którym do całego spadku powołał swoją żonę. Rok później Jan sporządził kolejny testament, w którym do całego spadku powołał swoją córkę. Tym samym treść nowego testamentu powoduje, że pierwszy testament będzie bezskuteczny.

Przeczytaj także: Co musisz wiedzieć o testamencie notarialnym?

Ad. 2 Zniszczenie testamentu

Drugim sposobem odwołania jest zniszczenie testamentu. Z natury rzeczy ten sposób dotyczy wyłącznie testamentów własnoręcznych. Co prawda istnieją orzeczenia sądów przyjmujące, że odwołanie testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego może nastąpić przez świadome zniszczenie przez spadkodawcę wypisu tego aktu. Pogląd ten budzi jednak bardzo poważne wątpliwości i z ostrożności warto tego unikać. 

Odwołanie testamentu poprzez jego zniszczenie może odbyć się na wiele różnych sposobów. Chodzi przede wszystkim o to, by wyeliminować sporządzony testament. Przykładowo może to mieć miejsce poprzez podarciepocięciespalenie lub zniszczenie w niszczarce.

Ad. 3 Pozbawienie testamentu cech, od których zależy jego ważność

Trzecim sposobem odwołania testamentu jest pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność (więcej na ten temat napisałem w artykule: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?). Przykładowo takie odwołanie polegać może na oderwaniu od testamentu fragmentu zawierającego podpis lub na zamazaniu podpisu. 

Ad. 4 Dokonanie zmian w testamencie

Czwarty i ostatni sposób odwołania testamentu polega na dokonaniu w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień. Może to przykładowo polegać na przekreśleniu testamentu własnoręcznego (lub niektórych jego fragmentów) i dodaniu adnotacji „unieważniam” lub „anuluję”. W praktyce takie dopiski mogą wywoływać wątpliwości. Nie zawsze jest jednoznaczne czy zostały naniesione przez spadkodawcę, czy też przez kogoś innego. Zmieniając swój testament warto więc opatrzyć każdą taką modyfikacją swoim podpisem i datą.

A co w przypadku kilku testamentów?

Zasadą jest, że jeśli dana osoba sporządziła dwa testamenty i nie zaznaczyła w późniejszym, że wcześniejszy odwołuje to oba staną się podstawą określenia losów spadku po śmierci. To samo dotyczy przypadku, gdy istnieje większa liczba testamentów. W sytuacji, gdy sporządzonych zostało kilka testamentów, odwołanie jednego z nich nie powoduje odwołania innych i to nawet wówczas, gdy inne testamentu mają podobną lub nawet identyczną treść. Jak już zostało wskazane kluczem jest, by dało się ze sobą pogodzić rozrządzenia różnego typu. W praktyce wielość testamentów nie stanowi problemu w sytuacjach, gdy chodzi o takie dyspozycje jak wydziedziczenie, polecenie czy wyłączenie przyrostu. Kilka testamentów może jednak sprawiać realne praktyczne problemy w przypadku powołania do spadku i zapisów.

infografika jak odwołać testament

Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 946 [Sposoby odwołania] Odwołanie testamentu może nastąpić bądź w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Art. 947 [Dziedziczenie na podstawie kilku testamentów] Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

Art. 948 [Wykładnia testamentu] 
§ 1. Testament należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy.
§ 2. Jeżeli testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.

Wśród małżonków popularna jest chęć spisania testamentu wspólnego. Taki testament małżeński, w przypadku śmierci jednego z małżonków, miałby powodować przejście całego majątku na drugiego z nich. Jednakże testament wspólny będzie w świetle prawa nieważny. Istnieje sposób by osiągnąć ten sam skutek zgodnie z prawem. Z tego artykułu dowiesz się jak to zrobić.

Swoboda testowania 

W polskim prawie kładzie się duży nacisk na zapewnienie każdej osobie tzw. swobody testowania, czyli umożliwienia zadysponowania swoim mieniem na wypadek śmierci wedle własnej woli. Kodeks cywilny wprost wskazuje, że testament należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy (art. 948 § 1 KC). Ta swoboda ma jednak pewne ograniczenia. Jednym z nich jest zakaz sporządzania testamentów wspólnych.

Nie można napisać wspólnie testamentu

Obecnie obowiązujące przepisy nie umożliwiają sporządzenia prawnie skutecznego testamentu wspólnego, tj. takiego w którym znalazłyby się rozrządzenia dotyczące majątku więcej niż jednego spadkodawcy. Testament taki będzie bezwzględnie nieważny. Nie ma przy tym znaczenia czy będzie to testament własnoręczny czy też notarialny (aczkolwiek w tym przypadku notariusz powinien zwrócić uwagę na jego wadliwość i go nie sporządzać). Zakaz ten dotyczy w istocie niedopuszczalności połączenia oświadczeń ostatniej woli dwóch lub więcej osób w jednym dokumencie. Innymi słowy bezwzględnie nieważny będzie testament sporządzony przez dwie osoby i przez nie podpisany

Zakaz ten uzasadnia się występowaniem wielu trudności, które mogą się z tym wiązać. W szczególności wskazuje się na ryzyko, że wola spadkodawcy nie będzie w pełni zrealizowana z uwagi na fakt jej powiązania z wolą innej osoby. Przy czym zakaz ten ma zastosowanie wyłącznie do dwóch najpopularniejszych testamentów: własnoręcznych i notarialnych (więcej na ten temat w artykule: Jakie są rodzaje testamentów?).

Nieważność testamentu sprawia, że dziedziczenie odbywa się zgodnie z regułami przewidzianymi w Kodeksie cywilnym. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu.

Prawidłowe rozwiązanie to dwa odrębne testamenty

Chcąc osiągnąć skutek testamentu wspólnego należy sporządzić dwa osobne testamenty. W koncepcji najczęściej stosowanej przez małżonków wygląda to tak, że żona sporządza testament, w którym do całego spadku powołuje męża, mąż zaś sporządza testament, w którym do całego spadku powołuje żonę. Potocznie określa się je jako testamenty wspólne.

Ciekawostka

W wypadku testamentu pisemnego (własnoręcznego) nieważny będzie testament zawierający rozrządzenia dwóch spadkobierców który został przez nich wspólnie podpisany. Jeśli jednak testament został napisany własnoręczne i podpisany, a pod nim został przez inną osobę napisany kolejny testament, który również został podpisany to uznaje się, że tak naprawdę powstały dwa testamenty własnoręczne. Mimo, że fizycznie znalazłyby się na jednym arkuszu papieru to w gruncie rzeczy byłyby to dwa osobne testamenty. Nie ma wówczas znaczenia, czy te testamenty (w znaczeniu dokumentu) dadzą się rozdzielić. Niemniej w przypadku zamiaru uporządkowania swoich spraw rekomenduję sporządzenie w pełni niezależnych testamentów, które nie pozostawią żadnych wątpliwości.

Przeczytaj także: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?

Pamiętaj o swobodzie dysponowania własnym majątkiem

Wiesz już, że nie możesz sporządzić z kimś wspólnie testamentu. Każda osoba powinna napisać osobny testament, dotyczący wyłącznie jej. Sporządzając testamenty wzajemne należy mieć na uwadze, że każda osoba w każdej chwili, może swój testament odwołać oraz sporządzić nowy. Nie ma tutaj żadnych ograniczeń czasowych. Dlatego sporządzanie testamentów wzajemnych opiera się zawsze na zaufaniu wobec drugiej osoby. Po sporządzeniu takich testamentów każda z osób może dowolnie zmienić swoją decyzję. Może zatem wystąpić sytuacja, w której jeden z małżonków już następnego dnia odwoła swój testament i powoła do spadku kogoś innego. Co więcej, będzie to całkowicie zgodne z prawem. 


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 942 [Zakaz testamentów wspólnych]
Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Art.  948  [Wykładnia testamentu]
§ 1. Testament należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy.
§ 2. Jeżeli testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.

Sporządzenie testamentu to nie wszystko. Testament spełni swoją rolę wyłącznie wtedy, gdy zostanie odnaleziony przez spadkobiercówBy to ułatwić powstał Notarialny Rejestr Testamentów. Z tego artykułu dowiesz się jak i po co zarejestrować swój testament.

Co to jest NORT i po co powstał?

Sporządzenie testamentu jest kluczowym elementem planowania sukcesyjnego. Napisanie go nie daje jednak całkowitej pewności, że po śmierci majątek zostanie podzielony zgodnie z naszą wolą. Poszukiwanie testamentu bywa kłopotliwe. Zdarza się także, że testament zostaje zniszczony, zagubiony lub ukryty. 

W celu rozwiązania powyższych problemów powstał Notarialny Rejestr Testamentów (w skrócie NORT). Rejestr ten funkcjonuje od 5 października 2011 roku. Został on utworzony przez Krajową Radę Notarialną i jest bazą danych w której zawarte są informacje o sporządzonych testamentach. NORT ma charakter poszukiwawczy, tzn. zawiera informacje o zarejestrowanych testamentach, ale nie zawiera ich treści.

Rejestr ten realizuje dwa cele: 

  1. zmniejsza do minimum ryzyko, że testament pozostanie nieznany lub będzie ujawniony z opóźnieniem,
  2. ułatwia ujawnienie testamentu po śmierci spadkodawcy.

Przeczytaj także: Co musisz wiedzieć o testamencie notarialnym?

Czy ten rejestr jest bezpieczny?

Niektóre osoby mogą mieć wątpliwości w związku z Notarialnym Rejestrem Testamentów. Wynikają one z tego, że NORT nie jest oficjalnym rejestrem państwowym. Został od utworzony przez Krajową Radę Notarialną na podstawie jej wewnętrznych regulacji. Technicznie rzecz biorą NORT jest prowadzony przez spółkę Rejestry Notarialne sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, której jedynym właścicielem jest Krajowa Rada Notarialna.

Nie ma to jednak żadnego wpływu na funkcjonowanie rejestru. NORT od początku działa bardzo dobrze. Dotychczas nie zdarzyły się żadne nieprawidłowości związane np. z wyciekiem danych osobowych. Ponadto do rejestru dostęp mają wyłącznie notariusze. Notarialny Rejestr Testamentów jest więc bezpieczny i nie ma podstawy, by obawiać się zarejestrowania w nim swojego testamentu. 

Jak zarejestrować testament?

By zarejestrować testament należy udać się do dowolnego notariusza. Informacja o sporządzeniu testamentu umieszczana jest w Notarialnym Rejestrze Testamentów wyłącznie na wniosek spadkodawcy złożony u dowolnego notariusza. Rejestracja testamentu w NORT jest więc zawsze dobrowolna. Nie ma przy tym znaczenia obywatelstwo wnioskodawcy. Autor testamentu nie musi być obywatelem polskim ani mieć miejsca zamieszkania w Polsce. Zarejestrować można zarówno testament sporządzony w formie aktu notarialnego jak i testament własnoręczny.

Ile kosztuje zarejestrowanie testamentu w NORT?

Rejestracja testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego jest bezpłatna. W przypadku rejestracji testamentu własnoręcznego należy się jednak liczyć z koniecznością poniesienia opłaty za przyjęcie testamentu do depozytu (50 zł) oraz opłaty za każdy miesiąc przechowywania testamentu przez notariusza (20 zł za miesiąc).

Przeczytaj także: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?

Czy warto zarejestrować testament w NORT?

Zdecydowanie tak. Zarejestrowanie testamentu jest obecnie najlepszym dostępnym zabezpieczeniem realizacji postanowień zawartych w testamencie. W zasadzie eliminuje sytuacje, w których spadkobiercy nie mogą odnaleźć pozostawionego testamentu. Tym samym, oprócz realizacji założonego w testamencie scenariusza, zarejestrowanie testamentu w NORT może istotnie wpłynąć na złagodzenie potencjalnych konfliktów między spadkobiercami.

Jak odnaleźć zarejestrowany testament?

W celu sprawdzenia, czy spadkodawca pozostawił zarejestrowany testament należy udać się do dowolnego notariusza. Tylko notariusze mają uprawnienie do sprawdzenia listy zarejestrowanych testamentów. Wyszukanie informacji o testamencie jest płatne. Z poszukiwania testamentu w NORT notariusz sporządza bowiem protokół, którego koszt wynosi maksymalnie 200 zł netto. Sprawdzenie czy dana osoba zarejestrowała testament jest możliwe dopiero po jej śmierci po okazaniu aktu zgonu.


Podstawa prawna

Uchwała nr VII/46/2011 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 4 czerwca 2011 w sprawie utworzenia rejestru testamentów i zasad jego funkcjonowania

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej:
§ 10. [Maksymalna stawka za sporządzenie protokołu]
Maksymalna stawka wynosi:
1) za sporządzenie protokołu niedojścia do skutku licytacji, przetargu lub losowania nagród – 100 zł;
2) za sporządzenie protokołu przyjęcia dokumentu na przechowanie – 50 zł, a za przechowanie dokumentu, od każdego dokumentu, za każdy rozpoczęty miesiąc – 20 zł;
3) za sporządzenie innego protokołu – 200 zł.

Czy można zmusić spadkobiercę, by po otrzymaniu spadku zachowywał się w określony sposób? Prawo przewiduje taką możliwość. W pewnych sytuacjach możliwe jest nałożenie na spadkobierców szczególnych obowiązków. Z tego artykułu dowiesz się kiedy jest to możliwe.

Podczas planowania spadkowego podstawowym zagadnieniem jest rozdysponowanie majątku. Myśląc o testamencie mamy zazwyczaj na myśli przekazanie komuś określonych rzeczy lub odsunięcie kogoś od dziedziczenia. Nie jest to jednak jedyna funkcja testamentu. Prawo pozwala na zawarcie w testamencie pewnych instrukcji, nakazów czy obowiązków, które nie muszą być związane z majątkiem. Mowa o tzw. poleceniach testamentowych.

Co to jest polecenie testamentowe?

Polecenie testamentowe jest to pewne rozrządzenie, przy pomocy którego możliwe jest nałożenie na spadkobiercę albo zapisobiercę obowiązku oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Polecenie może mieć na celu interes spadkodawcy, osoby obciążonej poleceniem, osoby trzeciej, ale również interes społeczny. Istotne przy tym jest, że polecenie nie tworzy stosunku zobowiązaniowego (w rozumieniu prawa zobowiązań), ale jedynie obowiązek określonego działania, które może (ale nie musi) mieć wartości majątkowej. Polecenie może zostać dokonane z określeniem jego beneficjenta albo bez wskazania żadnej konkretnej osoby, która miałaby bezpośrednio skorzystać z jego wykonania.

Jeśli jeszcze nie do końca rozumiesz istoty polecenia testamentowego to dalsza część artykułu rozwieje Twoje wątpliwości.

Polecenie a zapis zwykły

Na pierwszy rzut oka polecenie testamentowe przypomina zapis zwykły (o którym napisałem w artykule Jak coś zapisać, czyli co to jest zapis zwykły?). Główną różnicą między tymi rozwiązaniami prawnymi jest to, że w przypadku polecenia nie powstaje stosunek zobowiązaniowy i żaden podmiot nie uzyskuje statusu wierzyciela. Ewentualny beneficjent (tzn. osoba, która z wykonania polecenia uzyska jakąś korzyść) nie ma roszczenia o wykonanie polecenia.

Polecenie nie ma jednak jedynie charakteru moralnego. Tworzy ono obowiązek prawny, którego realizacja może być wymuszona. Określone podmioty mogą żądać wykonania polecenia. Odbywa się to przy pomocy sądu w procesie o wydanie wyroku nakazującego zachowanie potrzebne do wykonania polecenia. Wykonanie takiego wyroku może być w dalszej kolejności wymuszone poprzez postępowanie egzekucyjne, zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego.  

Przedmiot polecenia 

Polecenie testamentowe może być związane z dowolnym działaniem lub zaniechaniem osoby obciążonej poleceniem. W grę wchodzą tutaj zarówno zachowania o charakterze majątkowym, jaki niemajątkowym. Spisując testament mamy więc pełną dowolność w konstruowaniu poleceń. Należy jednak pamiętać, by treść polecenia była zgodna z prawem. Przykładowo wskazać można polecenia takie jak:

  • zorganizowanie pogrzebu,
  • podjęcie nauki przez daną osobę,
  • wygłoszenie przemówienia określonej treści podczas pogrzebu,
  • opiekowanie się wskazaną niepełnosprawną osobą,
  • przygarnięcie kota spadkodawcy i zapewnienie mu opieki,
  • przekazanie określonej kwoty na cele charytatywne (bez wskazania konkretnej fundacji).

Obowiązek wykonania polecenia zalicza się do długów spadkowych.

Beneficjent polecenia

Beneficjentem polecenia określa się osobę lub grupę osób, która ma odnieść pewną korzyść w wyniku wykonania polecenia. Katalog beneficjantów nie został przez prawo ograniczony. Wynika to z konstrukcji prawnej polecenia w której to ściśle określona grupa osób (a nie sam beneficjent) może żądać wykonania polecenia. W rezultacie beneficjentem polecenia może być każda osoba fizyczna, osoba prawna oraz tzw. ułomna osoba prawna. 

Kto może żądać wykonania polecenia testamentowego?

Wykonania polecenia mogą żądać wskazane w ustawie grupy osób, tj. każdy ze spadkobierców oraz wykonawca testamentu. Wyjątkiem od tej reguły jest sytuacja, w której polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem tzn., gdy osoba uprawniona do żądania wykonania polecenia jest jednocześnie jego beneficjentem. Jeżeli wykonanie polecenia jest wyłącznie w interesie obciążonego poleceniem to brak jest podmiotu, który mógłby wymusić jego realizację. Wówczas polecenia ma wyłącznie charakter moralny (nie można prawnie zmusić takiej osoby do jego realizacji).

Nieważność polecenia

Polecenie, by było ważne, musi zostać zawarte w testamencie. Nie ma przy tym znaczenia forma testamentu (więcej na ten temat w artykule Jakie są rodzaje testamentów?

Pomimo dowolności w formułowaniu poleceń, istnieją sytuacje, w których polecenie testamentowe zostanie uznane za nieważne. Stanie się tak, gdy polecenie:

  1. jest sprzeczne z prawem (np. polecenie wyrządzenia komuś krzywdy),
  2. jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (np. polecenie wejścia w związek małżeński z konkretną osobą),
  3. zmierza do obejścia prawa,
  4. nie nadaje się do wykonania.

Nieważne polecenie nie powoduje jednak nieważności całego testamentu. Nieważny będzie zatem jedynie fragment dotyczący wadliwie sformułowanego polecenia.

Polecenie dotyczące postępowania z ciałem po śmierci

Najczęściej spotykane w praktyce polecenia są dyspozycjami dotyczącymi postępowania z ciałem, miejscem oraz sposobem pochówku. Takie polecenia bywają problematyczne. Wynika to z okoliczności, że na prawo spadkowe nakładają się wówczas zagadnienia administracyjnoprawne wynikające przede wszystkim z ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 31 stycznia 1959 roku. Przepisy tej ustawy ściśle określają podmioty uprawnione do pochówku. W praktyce, z uwagi na ograniczoną ilość czasu między śmiercią a pogrzebem, nie jest możliwe realizowanie takich poleceń na drodze prawnej. Innymi słowy, mimo zawarcia w testamencie takiego polecenia, w zasadzie nie istnieje możliwość jego skutecznego wyegzekwowania. Nie oznacza to jednak, że polecenia tego typu nie są realizowane, bo są. Wykonanie takiego polecenia jest jednak podyktowane dobrą wolą i poczuciem moralnego obowiązku wskazanych osób. 

Przykład: spadkodawca polecił swojemu najstarszemu synowi, by po śmierci ciało zostało skremowane, lecz syn postanowił tego nie robić i pochować ciało. 

Polecenie testamentowe – przykłady

Jeżeli planujesz w swoim testamencie własnoręcznym zawrzeć polecenie, to pomocne mogą być poniższe przykłady (przeczytaj także Kiedy testament własnoręczny jest ważny?)

Przykład polecenia związanego z pochówkiem: tytułem polecenia zobowiązuję spadkobierców X oraz Y do zorganizowania uroczystości pogrzebowej w formie pogrzebu świeckiego.

Przykład polecenia ustanowienia służebnościtytułem polecenia zobowiązuję spadkobiercę X do ustanowienia na rzecz mojej żony nieodpłatnej służebności osobistej mieszkania, polegającej na prawie nieodpłatnego, dożywotniego współkorzystania z budynku mieszkalnego znajdującego się w mieście X przy ul. Y.

Przykład polecenia przeznaczenia określonej części spadku na naukęzobowiązuję mojego jedynego spadkobiercę testamentowego Jana Kowalskiego (tj. syna) do niezwłocznego podjęcia studiów magisterskich na dowolnej uczelni oraz do przeznaczenia w tym celu nabytego spadku. 

Podsumowanie

Podsumowując, polecenie testamentowego jest rozrządzenie testamentowym które charakteryzuje się tym, że:

  1. jest rozrządzeniem dokonanym przez spadkodawcę w testamencie,
  2. obciążonym może być spadkobierca lub zapisobierca, który zostaje zobowiązany do pewnego działania lub zaniechania,
  3. brak jest wierzyciela w rozumieniu prawa zobowiązań,
  4. tylko określony krąg podmiotów może żądać wypełnienia polecenia,
  5. celem polecenia jest dokonanie przez spadkobiercę lub zapisobiercę określonej czynności (ewentualne przysporzenie na rzecz innej osoby pozostaje bez znaczenia prawnego),
  6. niewykonanie polecenia nie pociąga za sobą żadnych sankcji w stosunku do obciążonego,
  7. może mieć zarówno charakter majątkowy, jak i niemajątkowy.

Podstawa prawna

Kodeks cywilny
Art.  982  [Polecenie]
Spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub na zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie).

Art.  983  [Chwila wykonania polecenia]
Zapisobierca obciążony poleceniem może powstrzymać się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy polecenie obciąża dalszego zapisobiercę.

Art.  984  [Utrzymanie polecenia]
Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis z obowiązkiem wykonania polecenia, nie chce lub nie może być zapisobiercą, spadkobierca zwolniony od obowiązku wykonania zapisu powinien w braku odmiennej woli spadkodawcy polecenie wykonać. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy polecenie obciąża dalszego zapisobiercę.

Art.  985  [Żądanie wykonania polecenia]
Wykonania polecenia może żądać każdy ze spadkobierców, jak również wykonawca testamentu, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy.

Podczas planowania spadkowego często pada sformułowanie o tym, by „zapisać coś dziecku” lub innemu członkowi rodziny. W świetle prawa „zapis” może znaczyć coś innego niż nam się wydaje. Jak zapisać mieszkanie lub samochód? Co to znaczy, że ktoś coś zapisał? Na co uważać przy zapisywaniu czegoś w testamencie? O tym jest ten artykuł.

Co to znaczy, że ktoś komuś coś zapisał?

Potocznie często mówimy, że chcemy coś komuś „zapisać”. Najczęściej mamy wtedy na myśli, że chcemy by określona osoba otrzymała po nas pewną rzecz (np. mieszkanie, samochód, pamiątkę rodzinną). Zdarza się też, iż ktoś wspomina o tym, że komuś „nic w spadku nie zapisze”. Takiej osobie najczęściej chodzi o to, by dany krewny nie otrzymał nic spadku (szerzej na ten temat w artykule Wydziedziczenie – jak skutecznie kogoś wydziedziczyć?)

W odróżnieniu od potocznego rozumienia, słowo „zapis” ma w prawie ściśle określone znaczenie. Istnieją jednak dwa, istotnie się od siebie różniące, rodzaje zapisów:

  1. zapis zwykły,
  2. zapis windykacyjny.

Ten artykuł omawia pierwszy ze wspomnianych

Co to jest zapis zwykły?

Zapis zwykły to jedno z rozrządzeń testamentowych, którym spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia na rzecz oznaczonej osoby (nazywanej zapisobiercą). Tym samym zapisobierca nie nabywa przedmiotu zapisu z chwilą otwarcia spadku, ale pomiędzy nim a zobowiązanym z zapisu zwykłego (czyli spadkobiercą) powstaje tzw. stosunek zobowiązaniowy. Zapisobierca staje się wierzycielem i może żądać (również sądownie), aby spadkobierca obciążony takim obowiązkiem spełnił na jego rzecz określone świadczenie niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu (wyjątkiem jest sytuacja, gdy spadkodawca oznaczył w testamencie inną chwilę). 

Przeczytaj także Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?

Na pierwszy rzut oka może się to wydawać skomplikowane, ale istotę zapisu zwykłego powinien rozjaśnić następujący przykładspadkodawca do całego spadku powołał swoją żonę. W tym samym testamencie sporządził zapis zwykły, którym zapisał swojemu bratu 20.000 zł. Po śmierci żona jako jedyny spadkobierca, otrzymała cały spadek. Brat zaś jako zapisobierca, uzyskał uprawnienie do żądania zapłaty wskazanej kwoty od żony spadkodawcy.

Dla porządku należy wskazać, że pewne przepisy, orzeczenia sądów oraz publikacje związane z prawem spadkowym także mówią o pewnych zapisach, np. ustawowy zapis naddziałowy, zapis bankowy czy zapis w SKOK. Kodeks cywilny posługuje się jednak omawianym pojęciem na określenie zapisu zwykłego lub windykacyjnego

Zapis zwykły a powołanie do dziedziczenia

W celu dobrego zrozumienia czym jest zapis zwykły należy najpierw uświadomić sobie czym jest powołanie do spadku, a więc co to właściwie znaczy być spadkobiercą. Powołanie do spadku jest podstawą nabycia jakiejkolwiek części spadku. Podstawa ta może wynikać z testamentu lub z ustawy. Co szczególnie istotne powołanie dotyczy całości lub określonej ułamkiem części spadku (szerzej opisałem to zagadnienie w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?).

Przykład: spadkodawca w testamencie powołał do całego spadku po równo dwójkę swoich dzieci oraz żonę. Ponadto zawarł w testamencie zapis zwykły, którym zapisał przyjacielowi swój zabytkowy samochód. W rezultacie dwójka dzieci oraz żona będą uprawnione do 1/3 spadku każdy. Przyjaciel zaś nabędzie uprawnienie do żądania wydania i przeniesienia własności zapisanego samochodu od spadkobierców.

W odróżnieniu od powołania do spadku, zapis dotyczy określonego świadczenia. Dlatego też osobę, na rzecz której zapis został ustanowiony nazywa się zapisobiercą, a nie spadkobiercą. Zapisobierca nie jest następcą prawnym spadkodawcy. Uzyskuje korzyść pośrednio, tzn. na skutek wykonania zapisu przez spadkobiercę.

Kogo obciąża zapis zwykły?

Obciążony zapisem zwykłym może być spadkobierca, ale także podmiot uprawniony z zapisu (zarówno zwykłego jak i windykacyjnego). Drugi przypadek ma miejsce w przypadku tzw. dalszego zapisu. Osoba, na której spoczywa obowiązek wykonania zapisu powinna zostać wskazana w testamencie w sposób umożliwiający jej indywidualizację. Niewskazanie takiego obowiązku po stronie konkretnego spadkobiercy nie wpływa jednak na skuteczność zapisu. W takiej sytuacji obowiązek wykonania zapisu zwykłego spoczywa na spadkobiercy, który odziedziczył spadek i to niezależnie od podstawy dziedziczenia (ustawa lub testament). 

Jeżeli w testamencie nie zostanie wskazana konkretna osoba obciążona zapisem, dłużnikami będą wszyscy spadkobiercy, a ich odpowiedzialność będzie proporcjonalna do udziałów w spadku (przedmiocie zapisu).

Zapis na rzecz spadkobiercy (zapis naddziałowy)

Zapisać można coś także osobie, która została powołana do spadku (czyli będzie spadkobiercą). Niema ku temu najmniejszych przeszkód. Zapis zwykły uczyniony na rzecz spadkobiercy nazywa się zapisem naddziałowym. Jeżeli jednak zapisobiercą będzie ten sam podmiot, co zobowiązany do wykonania tego konkretnego zapisu zwykłego, zobowiązanie do wykonania takiego zapisu wygaśnie (na skutek tzw. konfuzji).

Co można zapisać?

Przedmiotem zapisu zwykłego może być tylko świadczenie o charakterze majątkowym. W szczególności zapisem zwykłym można zobowiązać spadkobiercę do:

  1. przeniesienia własności:
    • rzeczy oznaczonej co do tożsamości (np. konkretny obraz, mebel, samochód, mieszkanie),
    • rzeczy oznaczonej co do gatunku (np. złota moneta jednouncjowa),
    • przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego,
    • udziału w rzeczy, przedsiębiorstwie, gospodarstwie rolnym,
  2. ustanowienia odrębnej własności lokalu,
  3. zapłaty oznaczonej sumy pieniędzy (jednorazowo bądź cyklicznie),
  4. umorzenia długu,
  5. wykonania określonego dzieła (np. wyremontowania mieszkania, namalowania obrazu),
  6. świadczenia określonych usług (np. zawożenia danej osoby do lekarza w razie potrzeby),
  7. ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego,
  8. oddania rzeczy (np. narzędzi, samochodu) do bezpłatnego korzystania.

Należy uważać, gdy zapisów jest wiele

Ustanawiając w testamencie zapisy należy mieć na uwadze, by nie wyczerpały one większości majątku, który będzie dziedziczony. Ważne też, by z treści testamentu jasno wynikało, że chodzi o zapisy. Jeżeli w testamencie przeznaczone zostaną określonej osobie bądź osobom przedmioty majątkowe, których wartość wyczerpuje prawie cały spadek, osoby takie uznaje się w razie wątpliwości nie za zapisobierców, ale za spadkobierców. Tym samym osoby te będą także odpowiedzialne za długi spadkowe.

Zapis zwykły pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu

Zapis zwykły może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Poszerza to znacznie swobodę dysponowania majątkiem na wypadek śmierci. Dzięki odpowiednim warunkom i terminom przy ustanawianiu zapisów zwykłych można istotnie wpłynąć na dalsze losy majątku. Pośrednio można także wymóc na beneficjentach (zapisobiercach) odpowiednie zachowanie. Warunki mogą być zawieszające lub rozwiązujące i mogą dotyczyć zdarzeń zarówno sprzed otwarcia, jak i po otwarciu spadku. Nie ma przeszkód, by w odniesieniu do jednego zapisu i jednego zapisobiercy wprowadzać równocześnie kilka warunków i terminów.

Przykład: spadkodawca do całego spadku powołał swoją małżonkę. Ponadto w testamencie ustanowił zapis zwykły obejmujący przeniesienie własności mieszkania na rzecz swojego wnuka po warunkiem zawieszającym, że ten skończy studia oraz pod warunkiem rozwiązującym, że wnuk wyemigruje z kraju.

Zapis zwykły jest długiem spadkowym

Obowiązek wykonania zapisu zwykłego jest długiem spadkowym i do jego wykonania odnoszą się zasady określające odpowiedzialność za te długi. Oznacza to, że zapisobierca może dochodzić wykonania zapisu bez względu na to, czy przedmiot zapisu znajduje się w spadku. Odpowiedzialność spadkobiercy z tytułu zapisów zwykłych jest jednak ograniczona do stanu czynnego spadku.

Przykład: spadkodawca zapisał 20.000 zł na rzecz swojego przyjaciela. W skład spadku weszły wyłącznie nieruchomości i samochody osobowe. Spadkobierca musi wykonać zapis, natomiast nie ma znaczenia skąd pochodzić będą pieniądze (może to być np. sprzedaż nieruchomości, kredyt, własne środki itd.).

Odpowiedzialność ta jest jednak ograniczona, gdy zobowiązany do wykonania zapisu jest równocześnie uprawniony do zachowku. W takiej sytuacji spadkobierca zobowiązany do zapłaty zachowku może żądać zmniejszenia zapisów zwykłych.

Zapisobierca nie ponosi jednak odpowiedzialności za długi spadkowe.

Rzecz oznaczona co do tożsamości

Istnieje wyjątek od powyższej zasady, że zapisobierca może dochodzić wykonania zapisu bez względu na to, czy przedmiot zapisu znajduje się w spadku. Jeżeli w testamencie nie zostało wskazane inaczej zapis rzeczy oznaczonej co do tożsamości będzie bezskuteczny, jeżeli rzecz zapisana nie należy do spadku w chwili jego otwarcia albo jeżeli spadkodawca był w chwili śmierci zobowiązany do zbycia tej rzeczy. 

Zatem w przypadku konkretnie określonej rzeczy, dla skuteczności zapisu wymagane jest, by jednocześnie:

  1. rzecz należała do spadku w chwili jego otwarcia,
  2. spadkodawca nie był w chwili śmierci zobowiązany do zbycia tej rzeczy.

Spadkodawca może postanowić inaczej, tzn., że zapis ma zostać wykonany, nawet w wypadku, gdy jego przedmiot nie wchodzi w skład spadku. W przypadku takiej woli spadkodawcy w celu prawidłowego wykonania zobowiązania obciążony zapisem powinien nabyć daną rzecz i przenieść jej własność na zapisobiercę albo spowodować, aby osoba trzecia przeniosła na zapisobiercę własność tej rzeczy.

Zapis zwykły a stwierdzenie o nabyciu spadku

Zapisobierca zwykły nie jest wymieniany w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, akcie poświadczenia dziedziczenia ani europejskim poświadczeniu spadkowym. Nie istnieje też żadna procedura poświadczenia praw do zapisu zwykłego. Jest tak dlatego, że zapis zwykły to po prostu wierzytelność (np. uprawnienie do żądania zapłaty określonej kwoty lub wydania zapisanej rzeczy), której uprawniony może dochodzić od wskazanego w testamencie spadkobiercy.

Zapis zwykły – przykłady

Zapis zwykły by był skuteczny, musi zostać uczyniony w testamencie. Nie ma przy tym znaczenia jaki to będzie testament.

Jeżeli planujesz w swoim testamencie własnoręcznym coś komuś zapisać, to pomocne mogą być poniższe przykłady (przeczytaj także Kiedy testament własnoręczny jest ważny?).

Przykład zapisania sumy pieniężnej: zobowiązuję powołanego do spadku Jana Kowalskiego (syna) do wypłacenia mojej siostrzenicy Jadwidze Nowak, córce Władysława i Bronisławy, tytułem zapisu zwykłego, w terminie 6 (sześciu) miesięcy od daty otwarcia spadku, kwoty 100.000,00 zł (sto tysięcy złotych).

Przykład zapisania udziału w nieruchomościzobowiązuję powołanego do spadku Andrzeja Kowalskiego (męża) do przeniesienia na rzecz mojej wnuczki Agnieszki Nowak, córki Marii i Piotra tytułem zapisu zwykłego, udziału wynoszącego 1/2 (jedną drugą) część w zabudowanej nieruchomości położonej w miejscowości X, gmina Y, oznaczonej jako działka ewidencyjna numer XYZ o powierzchni ok. 1000 m2, dla której nie została dotychczas założona księga wieczysta, w terminie 1 roku od daty otwarcia spadku.

Przeczytaj także: Zachowek – kto, kiedy, ile i jak może żądać?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny
Art. 968 [Zapis i dalszy zapis]
§ 1. Spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły).
§ 2. Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym także zapisobiercę (dalszy zapis).

Art. 970 [Wymagalność] W braku odmiennej woli spadkodawcy zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Jednakże zapisobierca obciążony dalszym zapisem może powstrzymać się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę.

Art. 971 [Zapis obciążający kilku spadkobierców] Jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, zapis obciąża ich w stosunku do wielkości ich udziałów spadkowych, chyba że spadkodawca postanowił inaczej. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszego zapisu.

Art. 972 [Zdolność bycia zapisobiercą] Przepisy o powołaniu spadkobiercy, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności stosuje się odpowiednio do zapisów.

Art. 973 [Skutki wyłączenia zapisobiercy] Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis, nie chce lub nie może być zapisobiercą, obciążony zapisem zostaje zwolniony od obowiązku jego wykonania, powinien jednak w braku odmiennej woli spadkodawcy wykonać dalsze zapisy.

Art. 974 [Wykonanie dalszego zapisu] Zapisobierca obciążony obowiązkiem wykonania dalszego zapisu może zwolnić się od tego obowiązku także w ten sposób, że dokona bezpłatnie na rzecz dalszego zapisobiercy przeniesienia praw otrzymanych z tytułu zapisu albo przelewu roszczenia o jego wykonanie.

Art. 975 [Dopuszczalność warunku lub terminu] Zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.

Art. 976 [Bezskuteczność zapisu] W braku odmiennej woli spadkodawcy zapis rzeczy oznaczonej co do tożsamości jest bezskuteczny, jeżeli rzecz zapisana nie należy do spadku w chwili jego otwarcia albo jeżeli spadkodawca był w chwili swej śmierci zobowiązany do zbycia tej rzeczy. 

Art. 977 [Roszczenia uzupełniające] Jeżeli przedmiotem zapisu jest rzecz oznaczona co do tożsamości, do roszczeń zapisobiercy o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości, jak również do roszczeń obciążonego zapisem o zwrot nakładów na rzecz stosuje się odpowiednio przepisy o roszczeniach między właścicielem a samoistnym posiadaczem rzeczy.

Art. 978 [Wady rzeczy oznaczonych indywidualnie] Jeżeli przedmiotem zapisu jest rzecz oznaczona co do tożsamości, obciążony zapisem ponosi względem zapisobiercy odpowiedzialność za wady rzeczy jak darczyńca.

Art. 979 [Jakość rzeczy] Jeżeli przedmiotem zapisu są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, obciążony powinien świadczyć rzeczy średniej jakości, uwzględniając przy tym potrzeby zapisobiercy.

Art. 980 [Wady rzeczy oznaczonych rodzajowo] Jeżeli przedmiotem zapisu są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, do odpowiedzialności obciążonego względem zapisobiercy za wady fizyczne i prawne rzeczy stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Jednakże zapisobierca może żądać od obciążonego zapisem tylko odszkodowania za nienależyte wykonanie zapisu albo dostarczenia zamiast rzeczy wadliwych rzeczy takiego samego gatunku wolnych od wad oraz naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia.

Art. 981 [Przedawnienie] Roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem lat pięciu od dnia wymagalności zapisu.