O Dawid Jan Walczak

Prawnik, doktorant w dziedzinie nauk prawnych. Zajmuje się prawem cywilnym, ze szczególnym uwzględnieniem prawa spadkowego. Autor bloga FormalnościSpadkowe.pl.

Wykonawca testamentu jest osobą, na której spoczywa obowiązek sprawnej realizacji postanowień zawartych w testamencie. Powołanie takiej osoby jest dobrym sposobem na usprawnienie procesu spadkowego i uniknięcie konfliktów między spadkobiercami. Ten artykuł rozwiewa najczęstsze wątpliwości związane z tym zagadnieniem.

1. Po co powołuje się wykonawcę testamentu?

W praktyce zdarza się tak, że osobie sporządzającej testament z różnych przyczyn zależy na tym, by wykonaniem ostatniej woli zajęła się określona osoba lub kilka osób, do których ma szczególne zaufanie. Motywacje mogą być różne. Najczęściej chodzi o to, by oszczędzić spadkobiercom kłopotów związanych z zaspokojeniem długów spadkowych, czy po prostu zminimalizować ryzyko konfliktów, które mogłyby powstać w związku z zarządzaniem spadkiem. W odpowiedzi na tę potrzebę w Kodeksie cywilnym zawarto przepisy pozwalające wskazać w testamencie tzw. wykonawcę testamentu.

Wykonawca testamentu jest osobą, która zabezpiecza prawidłowe wykonanie woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie. To na jego barkach spoczywa obowiązek wszelkich formalności związanych z rzeczami wchodzącymi w skład spadku.

2. Kto może być wykonawcą testamentu?

Funkcję wykonawcy testamentu mogą pełnić wyłącznie osoby posiadające pełną zdolność do czynności prawnych. Generalnie więc wykonawcą może zostać każda pełnoletnia osoba, która nie została ubezwłasnowolniona. Jest to jedyne ograniczenie w doborze osoby mającej pełnić tę funkcję. Wykonawca testamentu nie musi być spadkobiercą ani nawet krewnym spadkodawcy. Równie dobrze może to być znajomy lub zaufany prawnik. Wykonawcą może być także osoba prawna (np. fundacja) lub tzw. „ułomna” osoba prawna. 

3. Czy może być kilku wykonawców testamentu?

Tak, prawo pozwala na ustanowienie kilku osób do zarządzania jednym spadkiem. Nie ma przy tym górnego limitu dopuszczalnej liczby wykonawców testamentu. Dopuszczalne jest przy tym powierzenie każdemu z wykonawców zarządzania odrębną częścią majątku (np. jeden będzie miał zająć się przedsiębiorstwem, drugi zaś pozostałym majątkiem). Można również wskazać tzw. zastępczego wykonawcę testamentu na wypadek, gdyby wykonawca testamentu powołany w pierwszej kolejności nie mógł lub nie chciał przyjąć tego obowiązku.

4. Jakie są obowiązki i uprawnienia wykonawcy testamentu?

Zakres obowiązków i uprawnień spoczywających na wykonawcy zależy przede wszystkim od spadkodawcy, a więc od treści testamentu. Kodeks cywilny zawiera pewną propozycję wyjściową, która może zostać zmodyfikowana przez osobę sporządzającą testament. Tym samym, jeżeli w treści testamentu pojawia się wyłącznie wzmianka o powołaniu danej osoby jako wykonawcy testamentu (bez dodatkowych ograniczeń i wskazówek) to uważa się, że do obowiązków tej osoby należy przede wszystkim:

  1. zarządzanie majątkiem spadkowym,
  2. spłacenie długów spadkowych,
  3. wykonanie zapisów i poleceń (chodzi zarówno o zapisy zwykłe jak i windykacyjne),
  4. wydanie spadkobiercom majątku spadkowego zgodnie z wolą spadkodawcy i przepisami Kodeksu cywilnego.

W świetle obowiązujących przepisów, a przede wszystkim w świetle postulatu jak najszerszej ochrony autonomii woli zmarłego uznaje się, że nie ma przeszkód, by powierzyć wykonawcy testamentu obowiązki inne niż te, które dotyczą zarządzania majątkiem spadkowym i objęciem go we władanie przez uprawnionych. W testamencie można zatem przykładowo zobowiązać wykonawcę testamentu do wykonania ostatniej woli w zakresie dołożenia starań, by doszło do kremacji zwłok (lub wprost przeciwnie, by zapobiec kremacji), ewentualnie przekazania zwłok na cele naukowe, a także wyrazić życzenie publikacji określonej treści nekrologu, czy dokonania pochówku w miejscu i w sposób doprecyzowany w testamencie. Nierzadko osoba sporządzająca testament jest świadoma dużego prawdopodobieństwa sprzeczności stanowisk spadkobierców i pozostałych bliskich w tych kwestiach odnoszących się do jego osoby po jego śmierci i wówczas powołanie wykonawcy testamentu i powierzenie mu ostatniej woli w sprawach niemajątkowych wynikać może nawet nie tyle z potrzeby decydowania o sobie również po śmierci, co być wyrazem próby uniknięcia czy zminimalizowania konfliktów rodzinnych związanych z osobą zmarłego w sytuacji, gdy tuż po śmierci trzeba podejmować kolejne decyzje związane z pogrzebem.

5. Majątek, którym ma zająć się wykonawca

Spadkodawca może w testamencie określić część majątku, którego zarządzaniem ma zająć się wykonawca. Możliwe są trzy warianty ukształtowane w ten sposób, że wykonawca testamentu zostanie upoważniony do zarządzania:

  1. całością spadku (najszerszy możliwy zakres – wykonawca będzie upoważniony do zajęcia się całym majątkiem, jeżeli kwestia ta nie została doprecyzowana w testamencie),
  2. zorganizowaną częścią spadku (gospodarstwo rolne, przedsiębiorstwo),
  3. oznaczonym składnikiem spadku.

Zobacz również: Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?

6. Wykonawca testamentu a dział spadku

Wykonawca testamentu nie jest uprawniony ani do wystąpienia z żądaniem działu spadku, ani do samodzielnego dokonania takiego działu. Przeprowadzenie działu spadku nie należy zatem do jego obowiązków. Może jednak uczestniczyć jako tzw. legitymowany biernie w postępowaniu o dział spadku.

7. Czy jest możliwa rezygnacja wykonawcy?

Pełnienie funkcji wykonawcy testamentu jest dobrowolne. Spadkodawca, powołując daną osobę na tę funkcję, nie może jej w żaden sposób przymusić do pełnienia powierzonego zadania. Wskazana osoba może odmówić przyjęcia obowiązków wykonawcy testamentu. Dlatego tak ważne jest, by była ona osobą zaufaną. 

Powołanie wykonawcy testamentu staje się skuteczne z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy (więcej na ten temat w artykule Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?). Od tego momentu powołany wykonawca może złożyć oświadczenie o odmowie przyjęcia funkcji wykonawcy przed sądem lub notariuszem. Skutkiem takiego oświadczenia jest utrata statusu wykonawcy testamentu bez żadnych konsekwencji. Należy jednak zaznaczyć, że utrata statusu ma tu charakter definitywny w tym sensie, że osoba wskazana jako wykonawca nie może następnie zmienić swojej decyzji i zostać jednak wykonawcą

8. Czy wykonawcy testamentu przysługuje wynagrodzenie?

Tak, wykonawca testamentu może liczyć na wynagrodzenie. Stosuje się tutaj odpowiednio przepisy o umowie zlecenia za wynagrodzeniem. W szczególności dotyczy to obowiązku zapłaty wynagrodzenia dla wykonawcy testamentu, jeśli spadkodawca wprost nie postanowił w testamencie inaczej, w ogóle wykluczając wynagrodzenie albo przewidując inną niż pieniężna formę wynagrodzenia za wykonaną pracę, np. zastrzegając na jego rzecz w testamencie zapis jako wynagrodzenie za wykonywanie obowiązków wykonawcy testamentu. Możliwe jest także wskazanie przez samego spadkodawcę w testamencie wysokości należnego wynagrodzenia. Jeżeli jednak brak na ten temat jakiejkolwiek wzmianki wynagrodzenie powinno odpowiadać nakładowi pracy i należy się ono już po wykonaniu całości obowiązków

9. Jak ustanowić wykonawcę testamentu?

Jedyną drogą ustanowienia wykonawcy jest wzmianka w testamencie (więcej o testamentach przeczytasz w artykule Jakie są rodzaje testamentów). W testamencie należy więc nie tylko przewidzieć funkcję wykonawcy testamentu, ale i wskazać, kto ma tę funkcję pełnić (nie byłoby zatem wystarczające zdanie o treści: “powołuję wykonawcę testamentu” lub podobne). Dla skuteczności powołania wykonawcy testamentu spadkodawca musi go oznaczyć w taki sposób, aby można było go zindywidualizować. Wystarczy w tym celu wskazać informacje wystarczająco indywidualizujące daną osobę, typu: „żona”, „wspólnik” w przypadku prowadzonej wspólnie dwuosobowej spółki osobowej (pod warunkiem, że była tylko jedna spółka) czy „stały spowiednik” w razie istnienia wiadomej bliskim okoliczności długotrwałej relacji o charakterze kierownictwa duchowego. Stopień pokrewieństwa także może być taką informacją, choć należy mieć na względzie, że w przypadku szerszego grona dzieci czy rodzeństwa określenia „syn” lub „brat” nie pozwalają precyzyjnie określić tożsamości wskazanej osoby. 

możliwe jest także sporządzenie testamentu zawierającego wyłącznie ustanowienie wykonawcy testamentu. W takim przypadku rozdysponuje on majątkiem zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego (więcej na ten temat w artykule Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu).

Przeczytaj także: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny
Art. 986 [Powołanie; zdolność]
§ 1. Spadkodawca może w testamencie powołać wykonawcę lub wykonawców testamentu.
§ 2. Nie może być wykonawcą testamentu, kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych.

Art. 9861 [Zakres zarządu spadkiem] Spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem.

Art. 987 [Odmowa pełnienia funkcji; oświadczenie przed sądem lub notariuszem] Jeżeli osoba powołana jako wykonawca testamentu nie chce tego obowiązku przyjąć, składa odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem.

Art. 988 [Obowiązki i kompetencje]
§ 1. Jeżeli spadkodawca nie postanowił inaczej, wykonawca testamentu powinien zarządzać majątkiem spadkowym, spłacić długi spadkowe, w szczególności wykonać zapisy zwykłe i polecenia, a następnie wydać spadkobiercom majątek spadkowy zgodnie z wolą spadkodawcy i z ustawą, a w każdym razie niezwłocznie po dokonaniu działu spadku.
§ 2. Wykonawca testamentu może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Może również pozywać w sprawach o prawa należące do spadku i być pozwany w sprawach o długi spadkowe.
§ 3. Wykonawca testamentu powinien wydać osobie, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, przedmiot tego zapisu.

Art. 989 [Rozliczenia ze spadkobiercą, koszty zarządu]
§ 1. Do wzajemnych roszczeń między spadkobiercą a wykonawcą testamentu wynikających ze sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu za wynagrodzeniem.
§ 2. Koszty zarządu majątkiem spadkowym, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu należą do długów spadkowych.

Art. 990 [Zwolnienie z funkcji] Z ważnych powodów sąd może zwolnić wykonawcę testamentu.

Art. 9901 [Zarząd przedmiotem zapisu windykacyjnego] Spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu przedmiotem zapisu windykacyjnego, do chwili objęcia we władanie tego przedmiotu przez osobę, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny.

Testament notarialny to testament sporządzony w formie aktu notarialnego. Jest to najbezpieczniejszy sposób rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Z tego artykułu dowiesz się jak sporządzić testament notarialny.

Testamenty notarialne zaliczane są do tzw. testamentów zwykłych (więcej na ten temat w artykule Jakie są rodzaje testamentów?). Obok testamentu własnoręcznego jest to najczęstsza forma sporządzania ostatniej woli. Główną zaletą testamentu notarialnego jest to, że sporządza się go przed notariuszem. Tym samym minimalizuje się niebezpieczeństwo nieprawidłowości. Jest to więc najbardziej profesjonalny ze wszystkich dostępnych testamentów.

Testament notarialny to tak naprawdę akt notarialny

Wspomniany profesjonalizm testamentu notarialnego wynika z okoliczności, że jest to po prostu akt notarialny. Testament tego typu musi więc spełniać wszystkie wymogi dotyczące tego typu aktów. Co istotne, obowiązek dopełnienia wszelkich wymogów spoczywa na notariuszu. Tym samym sporządzając testament przed notariuszem nie musisz obawiać się, że nie dopełnisz wymogów formalnych. Warto jednak dopilnować, by notariusz o niczym nie zapomniał. Przede wszystkim powinien on:

  1. ustalić tożsamość osoby, która zamierza sporządzić testament na podstawie przewidzianych prawem dokumentów (np. dowód osobisty, paszport),
  2. sprawdzić czy osoba zamierzająca sporządzić testament może to zrobić, czyli czy osoba ta posiada tzw. zdolność testowania,
  3. odczytać akt i upewnić się, jeszcze przed podpisaniem, że treść tego aktu jest zrozumiała.

Nie tylko w kancelarii

Zasadą jest, że w celu sporządzenia aktu notarialnego musimy udać się do kancelarii notarialnej. Są jednak pewne wyjątki, kiedy czynności notarialne mogą być dokonane w innym miejscu. Notariusz może sporządzić ważny akt notarialny poza siedzibą kancelarii, jeżeli przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności. Przesłanki zostały więc określone ogólnie i szeroko. W praktyce może to mieć miejsce np. w miejscu, gdzie przebywa obłożnie chora osoba (w jego domu, w szpitalu lub hospicjum).

Testament notarialny nie jest ważniejszy od testamentu własnoręcznego

Testament sporządzony w formie aktu notarialnego należy do tzw. testamentów zwykłych. Można go sporządzić i odwołać w każdym czasie. Prawidłowo sporządzony testament notarialny ma charakter dokumentu urzędowego. Na pierwszy rzut oka może się zatem wydawać, że taki testament będzie „najważniejszy”. Jednakże w świetle prawa testament własnoręczny i notarialny są tak samo ważne.

Testament własnoręczny w praktyce jest jednak często podważany. Osoby, które zostały pominięte w testamencie oraz te, które uważają, że otrzymały zbyt mało, bardzo często próbują udowodnić, że miały miejsce tzw. wady oświadczenia woli. Zarzucają najczęściej, że:

  • spadkodawca nie był świadomy tego co pisze,
  • był pod wypływem substancji (np. leków) które utrudniły lub wyłączyły świadome podjęcie przez niego decyzji,
  • testament został napisany na skutek nacisku osoby trzeciej, która namówiła lub przymusiła zmarłego do konkretnego rozporządzenia majątkiem,
  • testament nie został napisany w całości przez spadkodawcę i tak naprawdę napisał go ktoś inny.

Od powyższych wątpliwości „chroni” testament notarialny. Można więc powiedzieć, że testament w formie aktu notarialnego jest znacznie lepszy pod kątem dowodowym. Jest on jednak tak samo ważny jak prawidłowo sporządzony testament pisemny. 

Tym samym nic nie stoi na przeszkodzie, by już np. następnego dnia po wizycie u notariusza sporządzić testament własnoręczny odwołujący testament notarialny. Przy badaniu naszej ostatniej woli liczy się zatem nie tyle forma testamentu, co chronologia. Należy jednak mieć na uwadze, że testament własnoręczny jest podatny na zniszczenie lub zaginięcie.

Przeczytaj także Kiedy testament własnoręczny jest ważny?

Testament można sporządzić także za granicą

W niektórych sytuacjach testament w formie aktu notarialnego może zostać sporządzony przed konsulem. Konsul może sporządzić akt notarialny po uzyskaniu od Ministra Sprawiedliwości pisemnego upoważnienia, udzielonego mu na wniosek ministra właściwego do spraw zagranicznych. Do takiej czynności stosowane są wówczas odpowiednio przepisy ustawy Prawo o Notariacie. Taki testament ma taką samą moc prawną jak sporządzony przez notariusza w Rzeczypospolitej Polskiej.

Notarialny Rejestr Testamentów (NORT)

Od dnia 5 października 2011 roku możliwe jest zarejestrowanie sporządzonego testamentu w Notarialnym Rejestrze Testamentów (w skrócie NORT). Do rejestru można wpisać zarówno testamenty notarialne jak i własnoręczne. W przypadku tych drugich należy jednak zostawić oryginał w depozycie u notariusza. Rejestracja testamentu nie ma wpływu na jego ważność i skuteczność, ale bardzo ułatwia odnalezienie oryginału, np. przez krewnych. Warto zatem poprosić notariusza o zarejestrowanie testamentu w NORT.

Notariusz nie zastępuje doradcy 

Pomimo wszelkich zalet testamentu sporządzanego u notariusza, warto mieć na uwadze, że notariusz jest przede wszystkim wykonawcą woli klienta. Innymi słowy notariusz ma za zadanie ująć w ramy formalne to, czego oczekuje osoba planująca sporządzić testament. Nie ma on obowiązku wgłębiać się w motywy zaproponowanych rozwiązań i proponować inne (nierzadko lepsze) drogi przekazania majątku. Mówiąc obrazowo notariusz jest „budowniczym” testamentu. Ma on za zadanie przede wszystkim zrealizować projekt. „Architektem testamentu” powinien być jednak prawnik lub inny doradca specjalizujący się w temacie planowania spadkowego. Takie podejście zapewni znalezienie najlepszego możliwego rozwiązania.

Testament notarialny kosztuje

Jedyną wadą testamentu notarialnego jest jego koszt. O ile testament własnoręczny można sporządzić w zasadzie za darmo (wystarczy tylko kartka i długopis) to testament notarialny, tak jak każdy akt notarialny, podlega opłacie. Mowa tutaj przede wszystkim o taksie notarialnej. Koszt sporządzenia takiego testamentu to najczęściej od 50 do 200 zł netto. Jest to zależne od treści testamentu. Najlepiej jest skontaktować się z wybranym notariuszem i zapytać o cenę w konkretnej sprawie.  

Jeśli nie wiesz, gdzie znaleźć notariusza, proponuję Ci skorzystanie z oficjalnej wyszukiwarki Krajowej Rady Notarialnej

Przeczytaj także Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny
Art. 950 [Testament notarialny] Testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej
§ 8 [Maksymalna stawka wyrażona kwotowo] Maksymalna stawka wynosi za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego:
(…)
3) testament – 50 zł;
4) testament zawierający zapis zwykły, polecenie lub pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku – 150 zł;
4a) testament zawierający zapis windykacyjny – 200 zł;
(…)

Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie

Uchwała nr VII/46/2011 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 4 czerwca 2011 r. w sprawie utworzenia rejestru testamentów i zasad jego funkcjonowania

Konwencja Wiedeńska o stosunkach konsularnych sporządzona w Wiedniu dnia 24 kwietnia 1963 r.

Zachowek to uprawnienie bliskich krewnych spadkodawcy do żądania określonej kwoty od osób, które otrzymały spadek. Komu przysługuje zachowek? Jak się go oblicza? Kiedy się należy? Kto może żądać zachowku? Ten artykuł odpowiada na te pytania.

Czym jest zachowek?

Zachowek jest pewnym uprawnieniem, które przysługuje najbliższym krewnym zmarłego i które ma na celu zabezpieczenie ich interesów niezależnie od tego kto został powołany do dziedziczenia w testamencie. Prawo do zachowku powoduje z jednej strony pewne ograniczenie pełnej swobody w dysponowaniu majątkiem na wypadek śmierci, z drugiej zaś chroni bliskich zmarłego przed tym, że nie otrzymają nic w spadku. 

W skrócie prawo do zachowku polega na tym, że bliscy zmarłego spadkodawcy (dzieci, wnuki, rodzice, mąż, żona) mogą żądać od wskazanych w testamencie spadkobierców (ale nie tylko od nich, o czym dalej) zapłaty pewnej określonej kwoty. Ta kwota jest swego rodzaju „gwarantowanym” minimum, które najbliżsi zmarłego otrzymają niezależnie od tego, czy zostali uwzględnieni w testamencie. Istnieją jednak sytuacje w których można pozbawić osoby uprawnione prawa do zachowku.

Jako uzasadnienie tego prawa wskazuje się istnienie bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą (czyli zmarłym) a uprawnionymi do zachowku. Tym samym w kręgu bliskich osób istnieją osoby, którym pozostawienie określonych korzyści na wypadek śmierci jest obligatoryjne. Zachowek zatem eliminuje sytuacje w których po śmierci cały nasz majątek (czyli spadek) trafia do osób z nami blisko niespokrewnionych. Oczywiście kwestia ta nie pojawia się w sytuacji gdy w chwili otwarcia spadku brak jest uprawnionych do zachowku lub występują przesłanki umożliwiające pozbawienia prawa do zachowku.

Przeczytaj także Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?

Ciekawostka: zachowek często błędnie określany jest jako „zachówek”. Prawnicy natomiast na określenie tego prawa często używają określenia instytucja zachowku.  

Komu należy się zachowek?

Osoby uprawnione do zachowku to:

  1. potomstwo (tzw. zstępni), czyli dzieci, wnuki, prawnuki itd.,
  2. małżonek (żona, mąż),
  3. rodzice spadkodawcy.

Nie jest jednak tak, że każda z wyżej wymienionych osób będzie zawsze uprawniona do zachowku. Prawo do zachowku przysługuje jedynie tym osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy (więcej na ten temat przeczytasz w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie? oraz w artykule Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu). 

Przykład: spadkodawca, który był wdowcem, zmarł, pozostawiając po sobie trójkę dzieci. Ponadto jego rodzice żyli w chwili śmierci. W takim przypadku, zgodnie z regułami dziedziczenia ustawowego, cały majątek spadkodawcy trafiłby do dzieci w częściach równych. Tym samym tylko dzieci mogłyby domagać się zachowku. Rodzicom w tym przypadku zachowek nie będzie przysługiwał.

Komu zachowek się nie należy?

Uprawnienie do otrzymania zachowku nie jest prawem absolutnym. Są pewne sytuacje, w których nawet osoby uprawnione do zachowku go nie otrzymają. 
Zachowek nie przysługuje:

  1. osobom, które zostały uznane za niegodne dziedziczenia,
  2. osobom, które zrzekły się dziedziczenia,
  3. osobom, które odrzuciły spadek przypadający im z mocy ustawy,
  4. małżonkowi, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy tego małżonka, a żądanie było uzasadnione,
  5. osobom wydziedziczonym przez spadkodawcę (więcej na ten temat w artykule Wydziedziczenie – jak skutecznie kogoś wydziedziczyć?),
  6. osobom, które otrzymały od zmarłego darowizny warte co najmniej tyle co przysługujący im zachowek,
  7. osobom niewymienionym w Kodeksie cywilnym, choćby były w kręgu spadkobierców ustawowych, a więc np. dalszym krewnym (teściom, bratankowi, kuzynowi).

Należy jednak pamiętać, że w przypadku, gdy niegodność lub wydziedziczenie odnosi się do potomka spadkodawcy, do dziedziczenia zamiast niego dochodzi jego potomstwo (np. w przypadku niegodności syna będą to wnuki a w przypadku wnuka – prawnuki). Podobnie sytuacja będzie się miała, gdy w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia, zawartej przez potomka, skutki umowy ograniczone zostały do osoby zrzekającej się. Wówczas także do dziedziczenia, zamiast potomka spadkodawcy, dochodzą jego dalsi potomkowie. Im też przysługiwać będzie prawo do zachowku. 

komu zachowek się nie należy infografika

Wysokość zachowku

Wartość zachowku przysługującego konkretnej osobie jest zależna od kilku czynników. W szczególności zależne jest to od:

  • liczby uprawnionych do zachowku, 
  • liczby darowizn, które spadkodawca przekazał za życia 
  • liczby zapisów windykacyjnych. 

Wielkość zachowku obliczana jest dla każdego uprawnionego odrębnie. Zależy ona od wartości części majątku, która należałaby się danej osobie w przypadku dziedziczenia na podstawie ustawy. Najczęściej zachowek wynosi połowę tego, co dana osoba dziedziczyłaby na podstawie ustawy. W celu dokładnego obliczenia przysługującego zachowku trzeba dokonać niekiedy dokładnych i skomplikowanych wyliczeń. 

Możliwie upraszczając, całe obliczenia zachowku składają się z trzech kroków

Krok 1: określenie ułamka stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku

Krok 2: ustalenie tzw. substratu zachowku, na który składa się stan czysty spadku wraz z doliczonymi zapisami windykacyjnymi i darowiznami

Krok 3: pomnożenie substratu zachowku przez ułamek, który wyraża udział stanowiący podstawę do obliczenia zachowku.

Udział spadkowy stanowiący podstawę obliczenia zachowku (krok 1)

Podstawą do ustalenia zachowku jest udział spadkowy, który by przypadł uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Ustalenie udziału spadkowego stanowiącego podstawę ustalenia zachowku odbywa się nieco „abstrakcyjnie”. Bierze się tutaj pod uwagę wszystkich, tak jakby rzeczywiście doszło do skutku dziedziczenie ustawowe każdego uprawnionego. Zatem przy obliczaniu udziału spadkowego uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Przykład: do zachowku po zmarłym uprawnione są jego dwie córki i syn. Jedna z córek odrzuciła spadek. Nie miała ona także swojego potomstwa. Udział spadkowy stanowiący podstawę ustalenia zachowku, wynosi po 1/3 dla syna i córki (nie zaś po ½ jak w przypadku „tradycyjnego” dziedziczenia ustawowego). Odrzucenie spadku przez jedną z trojga rodzeństwa nie powiększyło w tym przypadku zachowku pozostałych uprawnionych.

Zasadą jest, że uprawnionym do zachowku przysługuje połowa wartości udziału, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątkowo, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub jest małoletni, należy mu się 2/3 udziału. 

Ustalenie substratu zachowku (krok 2)

Substrat zachowku określa się poprzez dodanie do siebie tzw. czystej wartości spadku, wartości określonych darowizn dokonanych przez spadkodawcę oraz zapisów windykacyjnych.

Czysta wartość spadku to tak naprawdę suma wartości poszczególnych składników spadku, w tym także wszelkich długów. Wartość ta może być więc ujemna (więcej na ten temat w artykule Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?).

Do substratu zachowku dolicza się także wszelkie darowizny, które spadkodawca przekazał za życia. Nie dolicza się jedynie darowizn drobnych. Przykładowo do substratu zachowku wejdą zatem darowane nieruchomości, pojazdy czy kwoty pieniężne. Nie będą tutaj jednak uwzględniane drobne darowizny takie jak niewielkie upominki z okazji urodzin lub świąt.

Iloczyn substratu zachowku i udziału stanowiącego podstawę obliczenia zachowku (krok 3)

Mając ustaloną wartość substratu zachowku oraz udział spadkowy stanowiący podstawę obliczenia zachowku należy je pomnożyć. 

Przykład: spadkodawca pozostawił po sobie żonę i dwójkę dzieci. Do całości spadku powołał swoje dzieci w częściach równych (każdego do ½). Żonę w testamencie pominął. W przypadku dziedziczenia ustawowego żonie przypadłaby 1/3 część spadku. Zgodnie z ogólną zasadą, tytułem zachowku, może ona żądać połowy przypadającego jej udziału spadkowego. Udział spadkowy żony wynosi w więc 1/6 (1/3 × ½ = 1/6).

Na kim ciąży obowiązek zapłaty zachowku?

Skoro w opisanych powyżej okolicznościach pewnym osobom przysługuje prawo do żądania zachowku, to oczywiste wydaje się zadanie pytania: kto powinien zapłacić zachowek? Żądać zachowku można przede wszystkim od spadkobierców, czyli osób powołanych do spadku w testamencie. W dalszej kolejności zobowiązane do zapłaty są osoby, którym spadkodawca zapisał określoną rzecz w testamencie (chodzi o zapis windykacyjny) oraz osoby obdarowane przez spadkodawcę.

Wymagalność, czyli od kiedy można żądać zachowku? 

Uprawnienie do zachowku powstaje w chwili śmierci spadkodawcy. Nie oznacza to jednak, że już w tym momencie można dochodzić jego zapłaty. Zachowek (a ściślej roszczenie o jego zapłatę) musi stać się wymagalny. Wymagalność zachowku oznacza, że od tego momentu można go skutecznie dochodzić przed sądem. W przeciwnym wypadku sąd uzna żądanie za przedwczesne.

Zgodnie z najnowszym orzecznictwem uznaje się, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne (a więc można go skutecznie dochodzić przed sądem) dopiero na skutek wezwania osoby zobowiązanej do zapłaty. Od momentu tego wezwania można również żądać zapłaty odsetek za opóźnienie w zapłacie. Mówiąc prościej, by skutecznie dochodzić zachowku przed sądem należy najpierw wezwać do zapłaty osobę, która powinna zachowek zapłacić. 

Przedawnienie – jak długo można żądać zapłaty zachowku?

Niesłychanie istotne jest, by żądanie o zapłatę zachowku zostało złożone do sądu przed upłynięciem tzw. terminu przedawnienia. Przedawnienie oznacza czas, po upływie którego nie można skutecznie dochodzić zapłaty roszczenia. Zatem jeżeli termin przedawnienia zachowku upłynie, to nawet prawidłowo wzywając do zapłaty, a następnie prawidłowo wnosząc sprawę do sądu, nic nie uzyskamy. 

Przedawnienie zachowku zależy od tego, czy spadkodawca pozostawił po sobie testament. Czas przedawnienia w każdym przypadku wynosi 5 lat. Inny jest jednak moment, od którego obliczamy przedawnienie, i tak:

  • jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu termin pięcioletni liczy się od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia, w którym zmarł,
  • jeżeli spadkodawca pozostawił po sobie testament to termin pięcioletni liczy się od dnia ogłoszenia testamentu.

Są pewne sytuacje, w których dana osoba obiektywnie nie zasługuje na to, by otrzymać cokolwiek w spadku. Myślę, że każdy instynktownie czuje, iż spadek nie powinien trafić do osoby która skrzywdziła zmarłego (np. pobiła go, okradła, oszukała), podrobiła jego testamentu lub siłą nakłoniła go do zapisania określonych składników w testamencie. Prawo daje możliwość „ukarania” takiej osoby. Pozwala na to uznanie jej za niegodną dziedziczenia.

Co oznacza niegodność dziedziczenia?

Niegodność dziedziczenia jest pewną (przewidzianą w Kodeksie cywilnym) furtką pozwalającą odsunąć od dziedziczenia osoby, które zachowały się szczególnie nagannie w stosunku do spadkodawcy. Uznanie danej osoby za niegodną dziedziczenia ma na celu wyeliminowanie sytuacji, w której nabycie korzyści ze spadku przez określoną osobę byłoby w powszechnym odczuciu niesprawiedliwe, niesłuszne lub wręcz niemoralne. Tworząc Kodeks cywilny, w tym także przepisy o niegodności dziedziczenia, uznano, iż powszechnie brak jest zgody na to, aby majątek spadkodawcy (będący niejednokrotnie dorobkiem jego całego życia) przeszedł na osobę, która dopuściła się względem niego czynów niegodziwych, nacechowanych wysokim stopniem zawinienia i naganności. By zapobiegać takim sytuacjom stworzono rozwiązanie jakim jest niegodność dziedziczenia.

O tym co podlega dziedziczeniu przeczytasz w artykule Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?

Przyczyny uznania za niegodnego dziedziczenia

Prawo spadkowe przewiduje trzy kategorie zachowań, które umożliwiają uznanie danej osoby za niegodną dziedziczenia. Taki spadkobierca może być uznany za niegodnego, jeżeli:

  • dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
  • podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
  • umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Co ważne, nie ma innych zdarzeń, wskutek których można by uznać kogoś za niegodnego. Wymienione przesłanki są jedynymi.

Ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy

O ile jasne wydają się dwie pozostałe przesłanki to wątpliwości może budzić jakie czyny kwalifikują się jako ciężkie przestępstwa przeciwko spadkodawcy. Kwalifikacja zachowania spadkobiercy odbywa się w tym przypadku na podstawie przepisów prawa karnego. Zatem to przepisy prawna karnego decydują o tym, czy dane zachowane jest przestępstwem. 

„Umyślność” sprowadza się do zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Jednakże w odróżnieniu od potocznego znaczenia „umyślności”, w prawie karnym pojęcie to obejmuje nie tylko przypadki, kiedy sprawca chce popełnić czyn zabroniony, ale także te, kiedy sprawca, przewidując możliwość popełnienia czynu zabronionego, godzi się na to. Co więcej, w przypadku niegodności dziedziczenia, przyczyną może być nie tylko popełnienie przestępstwa, ale także usiłowanie, podżeganie, pomocnictwo, a w niektórych przypadkach także przygotowanie do popełnienia przestępstwa.

Przykłady takich przestępstw: kradzież (o ile wartość skradzionych przedmiotów była znacząca dla spadkodawcy), kradzież z włamaniem, oszustwo, wymuszenie rozbójnicze, niektóre przestępstwa przeciwko mieniu (np. spalenie domu spadkodawcy), pozbawienie wolności, gwałt, zabójstwo. 

Skutki uznania za niegodnego dziedziczenia

Spadkobierca uznany za niegodnego dziedziczenia jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (więcej na ten temat w artykule Osoby traktowane jakby nie dożyły otwarcia spadku). W rezultacie osoba uznana za niegodną dziedziczenia nie dziedziczy po spadkodawcy bez względu na tytuł powołania do dziedziczenia (czyli nawet jeśli została uwzględniona w testamencie). Niegodny dziedziczenia nie ma także prawa do zapisów (zarówno zwykłych jak i windykacyjnych) oraz nie ma prawa do zachowku. Mówiąc wprost, osoba uznana za niegodną dziedziczenia nie dostanie w spadku absolutnie nic.

Procedura uznania za niegodnego

Uznanie za niegodnego może nastąpić tylko przez sąd na skutek orzeczenia o tym, że dana osoba jest niegodna dziedziczenia. Sprawę (proces) przed sądem wytoczyć może każdy, kto ma w tym interes (chodzi tutaj zarówno o interes majątkowy jak i niemajątkowy, np. prawny, moralny). 

Termin na wszczęcie takiego postępowania to rok liczony od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie niegodności. Niezależnie od tego terminu nie zostanie uznana za niegodną dziedziczenia osoba, wobec której wszczęto postępowanie później niż trzy lata od śmierci spadkodawcy.

Przebaczenie

Czasem nie można uznać osoby za niegodną dziedziczenia mimo, iż wystąpiły wszystkie okoliczności. Sytuacja taka ma miejsce, gdy spadkodawca takiej osobie przebaczył. Przebaczenie jest niczym innym jak puszczeniem w niepamięć doznanej krzywdy i odczutej urazy. Warunkiem skutecznego przebaczenia jest, by spadkodawca działał z dostatecznym rozeznaniem oraz wiedział, że istnieją fakty uzasadniające niegodność przyszłego spadkodawcy. 

Przeczytaj także: Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 928 [ Niegodność dziedziczenia ]
§ 1. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.
§ 2. Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Art. 929 [ Legitymacja czynna w procesie o niegodność dziedziczenia ]
Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.

Art. 930 [ Przebaczenie ]
§ 1. Spadkobierca nie może być uznany za niegodnego, jeżeli spadkodawca mu przebaczył.
§ 2. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Jak napisać ważny testament? Testament własnoręczny (określany też jako pisemny) to najprostsza droga do rozdysponowania majątkiem na wypadem śmierci. Jednakże tylko ważny testament wywołuje skutki. Ten artykuł wyjaśnia o czym należy pamiętać i jakich błędów unikać podczas pisania testamentu.

Funkcja testamentu

Testament jest jedyną drogą do określenia co ma się stać z naszym majątkiem po śmierci. W przypadku braku testamentu spadek zostaje podzielony zgodnie z regułami ustawowymi (więcej na ten temat w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?). Testament jednak spełnia swoją rolę tylko wtedy, gdy jest prawidłowo sporządzony. Testament jest ważnie napisany wtedy, gdy spełnia ustawowe wymogi. Należy więc zadbać o to, by zachować jego główne cechy. Testament sporządzony niewłaściwie może bowiem zostać uznany za nieważny. W takim przypadku zamiast zrealizowania ostatniej woli spadkodawcy będziemy mieć do czynienia z dziedziczeniem na podstawie ustawy (więcej na temat tej drogi dziedziczenia w artykule Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy gdy nie ma testamentu).

Własnoręczność pisma – testament musi być napisany samodzielnie

Testament własnoręczny (określany także jako testament holograficzny lub testament pisemny) musi być w całości napisany ręcznie. Znaczy to tyle, że musi być napisany od początku do końca pismem ręcznym przez spadkodawcę. Nieważny będzie testament napisany na komputerze (lub innym urządzeniu), a następnie wydrukowany i podpisany. Nieważny również będzie testament napisany na urządzeniu elektronicznym przy pomocy urządzeń wskazujących (np. rysika, Apple Pencil). Testamentem jest przy tym jedynie oryginał sporządzonego dokumentu. Tym samym jego kserokopia, skan, odbitka przez kalkę czy fotografia mogą stanowić co najwyżej dowód istnienia oryginału.

Ciekawostką jest, że Kodeks cywilny co prawda nie zawiera definicji pisma ręcznego, ale przyjmuje się, że własnoręczność testamentu nie oznacza wyłącznie sporządzenia go własną ręką. Testament może zostać napisany przy użyciu protezy czy innej części ciała, np. stopy czy ust. Ważny testament nie może jednak być napisany alfabetem Braille’a. Nie będzie również ważny testament sporządzony w ten sposób, że spadkodawca podyktował jakiejś osobie jego treść a następnie się podpisał.

Podpis w testamencie

Kolejnym, obok własnoręcznego napisania, kluczowym elementem testamentu jest podpis. Brak podpisu pod treścią testamentu powoduje, że jest on nieważny. Podpis pod testamentem, podobnie jak cała jego treść, musi być odręczny (nie wystarczy np. pieczęć którą ktoś posługiwał się na codzień). 

Najbezpieczniej i najlepiej jest podpisać testament pełnym imieniem i nazwiskiem. W praktyce dopuszcza się jednak podpisanie testamentu inicjałem imienia i nazwiskiem, a nawet samym nazwiskiem. Ponadto ważny jest testament podpisany pseudonimem, pod warunkiem, że spadkodawca się nim posługiwał w codziennym życiu. Nie kwalifikuje się jednak jako podpis parafa lub same inicjały autora testamentu.

Data a ważność testamentu

Trzecim elementem wymaganym dla ważności testamentu pisemnego jest data. Umieszczenie w testamencie daty służy do osiągnięcia dwóch celów. Pierwszy to ustalenie czy spadkodawca w chwili sporządzenia testamentu miał tzw. zdolność testowania (czyli czy mógł sporządzić ważny testament). Drugi to ustalenie kolejności kilku sporządzonych testamentów. Sporządzając testament najlepiej jest podać dokładną datę, jednak niekiedy wystarczy podanie samego roku.

Brak daty nie zawsze powoduje nieważność sporządzonego testamentu. Może ją jednak wywołać, gdy spadkodawca zmieni jego treść po napisaniu lub pozostawi po sobie kilka testamentów. Pominięcie daty nie pozwala także ustalić, czy w chwili spisywania ostatniej woli autor testamentu miał zdolność do jego sporządzenia.

Przykład: spadkodawca sporządził testament, w którym do całego spadku powołał swoją żonę, a testamentu tego nie opatrzył datą. Po kilku dniach sporządził drugi testament, w którym do spadku powołał: do ½ żonę, a do ½ zaprzyjaźnioną fundację i tego testamentu również nie opatrzył datą. Po roku sporządził trzeci testament, w którym powołał do całego spadku swoją żonę, a fundacji zapisał udziały w posiadanej spółce – także bez daty. Brak daty może w tym przypadku spowodować nieważność sporządzonych testamentów, gdyż niemożliwe będzie ustalenie ich kolejności. Gdyby autor testamentów opatrzył każdy z nich datą to jego majątek zostałby rozdysponowany zgodnie z ostatnim testamentem.

O tym jaki majątek podlega dziedziczeniu możesz przeczytać w artykule Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?

Język testamentu własnoręcznego

Prawo nie stawia ograniczeń odnośnie języka w jakim powinien być sporządzony testament. Najczęściej będzie to język ojczysty, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by testament został sporządzony w języku obcym. Może to być nawet język sztucznie stworzony (np. esperanto). Warunkiem ważności testamentu w takim przypadku jest by autor testamentu znał język, w którym spisuje swoją ostatnią wolę. Możliwe jest także posłużenie się w testamencie rysunkami, schematami lub tabelami, jeśli mają one na celu zwiększenie precyzji wyrażenia ostatniej woli.

Czy testament odręczny musi nazywać się „testament”?

Mimo, że testament jest dokumentem obarczonym wieloma formalnymi ograniczeniami, to nie jest wymagane zatytułowanie testamentu. Przyjmuje się w tym przypadku, że istotna jest treść, a nie nazwa dokumentu. Testament najczęściej przyjmuje formę osobnego dokumentu, ale ważny będzie także testament pisemny stanowiący fragment innego dokumentu (np. listu, pamiętnika). W takim przypadku trzeba będzie jednak wykazać, że spadkodawca faktycznie chciał rozporządzić swoim majątkiem, a nie zwyczajnie zastanawiał się komu i co mógłby przekazać.

Testament wspólny (wzajemny)

Testament może zawierać wyłącznie ostatnią wolę jednej osoby. Zgodnie z prawem nie będzie ważny tzw. testament wspólny, sporządzany najczęściej przez małżonków. Można jednak osiągnąć efekt „testamentu wspólnego” poprzez sporządzenie dwóch osobnych testamentów.

Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Dlaczego testament wspólny małżonków to błąd?

Czym i na czym napisać testament?

Testament odręczny można sporządzić na jednej lub kilku kartkach papieru, zapisanych jednostronnie lub dwustronnie. Nie jest przy tym wymagane, by każda ze stron była podpisana i opatrzona datą o ile kolejne strony są kontynuacją poprzednich. Co więcej ważny będzie testament napisany na każdej trwałej powierzchni, niekoniecznie na kartce. Testament może także zostać zawarty w liście. 

Dla ważności testamentu nie ma także znaczenia czym zostanie on napisany. Można do tego celu użyć długopisu, ołówka, pióra, pisaka lub innych przyborów papierniczych. Ważne jest jedynie, by tekst został zapisany własnoręcznie i w sposób trwały.

Poprawki i skreślenia

Naniesione w testamencie poprawki i skreślenia nie spowodują, że stanie się on nieważny. Jest to dopuszczalne. Jeżeli powstaną one w trakcie pisania testamentu to dane fragmenty uważa się jako niezawarte (czyli analizując testament zwyczajnie się je pomija). Jeżeli poprawki zostały naniesione po ukończeniu testamentu to powinny zostać opatrzone datą i podpisem spadkodawcy. 

Mimo, iż poprawki i skreślenia dokonane przez spadkodawcę nie wpływają na ważność testamentu to warto ich unikać. Zdarza się, że po śmierci spadkodawcy ktoś z jego krewnych (np. spadkobierca ustawowy który nie otrzymał nic w testamencie) skreśla pewne elementy testamentu. W takim przypadku może pojawić się istotna trudność w odróżnieniu skreśleń twórcy testamentu od tych, które zostały naniesione w późniejszym czasie. 

Podsumowanie

Testament pisemny jest ważny wtedy, gdy został napisany własnoręcznie i podpisany przez spadkodawcę. Powinien także zostać opatrzony datą. Nie ma znaczenia na czym i przy pomocy jakiego przedmiotu piśmiennego zostanie napisany. Dla ważności testamentu jest również istotne czy jego autor miał zdolność do jego sporządzenia w chwili spisywania swojej ostatniej woli.

infografika testament pisemny

Przeczytaj także Wydziedziczenie – jak skutecznie kogoś wydziedziczyć?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 941 [Wyłączność rozrządzenia] Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Art. 942 [Zakaz testamentów wspólnych] Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Art. 943 [Odwołalność] Spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia.

Art. 944 [Zdolność testowania] 
§ 1. Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
§ 2. Testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela.

Art. 949 [Testament własnoręczny]
§ 1. Spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą.
§ 2. Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Ważny testament to taki, który jest sporządzony zgodnie z regułami przewidzianymi przez prawo. Dochowanie przewidzianej prawem formy jest kluczowe dla ważności testamentu. Kodeks cywilny wyróżnia sześć rodzajów testamentów. Podzielone są na dwie grupy: testamenty zwykłe oraz testamenty szczególne. Czym te testamenty różnią się od siebie?

Formalizm testamentu

Testament charakteryzuje się bardzo wysokim stopniem sformalizowania. By był ważny musi zostać sporządzony w formie przewidzianej prawem, z zachowaniem wszystkich wymogów ustawowych. W przeciwnym razie uznany zostanie za nieważny. Na szczęście przepisy dotyczące testamentów są rozbudowane i w sposób szczegółowy określają jego wymogi. Rodzajów testamentów jest kilka. Założeniem takiego ukształtowania (w odróżnieniu od dopuszczenia np. tylko jednej formy) jest ułatwienie prawidłowego wyrażenia swojej ostatniej woli. 

Testament ma zawsze pierwszeństwo 

Prawo spadkowe przewiduje jedynie dwie drogi odziedziczania majątku (dokładniej opisałem je w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?). Dziedziczenie może odbywać się na podstawie ustawy lub na podstawie testamentu. Ten drugi ma zawsze pierwszeństwo. Kluczowe jest więc, by testament został sporządzony zgodnie z regułami przewidzianymi przez prawo. W przeciwnym razie może zostać uznany za nieważny (a więc tak jakby go nie było).

Testamenty zwykłe i testamenty szczególne

Polskie prawo przewiduje sześć rodzajów testamentów. Kodeks cywilny dzieli je na dwie grupy: testamenty zwykłe i testamenty szczególne. Ich funkcja jest jednak zawsze taka sama – wskazują komu ma przypaść majątek na wypadek śmierci (o tym co może zostać odziedziczone przeczytasz w artykule Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?).

Testamenty zwykłe

Pierwszą kategorią testamentów są testamenty zwykłe, czyli:

  1. testament własnoręczny (tzw. testament holograficzny), czyli testament napisany samodzielnie na kartce,
  2. testament notarialny, czyli testament sporządzony przed notariuszem w formie aktu notarialnego,
  3. testament allograficzny (często mylony z testamentem ustnym) nazywany także testamentem urzędowym, gdyż polega na oświadczeniu przez spadkodawcę swojej woli przed odpowiednim urzędnikiem w obecności świadków – obecnie bardzo rzadko spotykany z uwagi na szereg formalności, które są wymagane by był ważny.

Te testamenty może sporządzić każdy kto ma pełną zdolność do czynności prawnych (w praktyce jest to więc każda pełnoletnia osoba, która nie została ubezwłasnowolniona). Ponadto nie ma ograniczeń czasowych co do ich sporządzenia i odwołania. Tak naprawdę najistotniejsze wśród wszystkich testamentów są testament własnoręczny oraz testament notarialny.

Testamenty szczególne

Drugą grupą są testamenty szczególne. Określenie to nie jest przypadkowe. Mogę one być sporządzone tylko wtedy, gdy wystąpią pewne szczególne okoliczności (odrębne dla każdego z trzech testamentów szczególnych). Testamenty szczególne ponadto są ważne jedynie przez określony czas. Co do zasady taki testament traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały jego sporządzenie. Testamenty szczególne to:

  1. testament ustny,
  2. testament sporządzony na polskim statku morskim lub powietrznym,
  3. testament wojskowy.

Testamenty te zostaną szczegółowo opisane w osobnych artykułach.

Który testament jest najlepszy?

Na pytanie który z wymienionych testamentów jest najlepszy nie ma jednej dobrej odpowiedzi. Zależy to przede wszystkim od okoliczności towarzyszących jego sporządzeniu. Przy testamentach kluczowa jest jednak chronologia. To znaczy, że najważniejsza jest zawsze wola wyrażona w ostatnim sporządzonym testamencie. Dozwolone jest przy tym odwołanie każdego z nich testamentem w dowolnej formie (np. można testamentem pisemnym odwołać lub zmienić testament notarialny). Praktyka pokazuje jednak, że forma testamentu ma istotne znaczenie w trakcie postępowania spadkowego. O ile testament notarialny jest niemalże niepodważalny pod względem autentyczności, to treść testamentu ustnego wywołuje zwykle wiele wątpliwości.


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 949 [Testament własnoręczny]
§ 1. Spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą.
§ 2. Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Art. 950 [Testament notarialny] Testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego.

Art. 951 [Testament allograficzny]
§ 1. Spadkodawca może sporządzić testament także w ten sposób, że w obecności dwóch świadków oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.
§ 2. Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.
§ 3. Osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu w sposób przewidziany w artykule niniejszym.

Art. 952 [Testament ustny]
§ 1. Jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.
§ 2. Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
§ 3. W wypadku gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Art. 953 [Testament podróżny] Podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym można sporządzić testament przed dowódcą statku lub jego zastępcą w ten sposób, że spadkodawca oświadcza swą wolę dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków; dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy, po czym pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy. Jeżeli zachowanie tej formy nie jest możliwe, można sporządzić testament ustny.

Art. 954 [Testament wojskowy] Szczególną formę testamentów wojskowych określi rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej wydane w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości.

Art. 955 [Skuteczność testamentów szczególnych] Testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.

Nabyć spadek, a więc zostać spadkobiercą, może tylko osoba, która żyje w chwili śmierci spadkodawcy. Tym samym nie może czegokolwiek odziedziczyć ktoś, kto zmarł przed spadkodawcą. Sam fakt przeżycia spadkodawcy jednak nie zawsze powoduje otrzymanie jakiejś części spadku. Niektóre osoby, mimo iż żyją, traktowane są tak jakby nie żyły.

Chwila, w której następuje dziedziczenie

Z chwilą śmierci każdej osoby jej majątek zmienia się w spadek. Moment ten określany jest jako chwila otwarcia spadku (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?). Modelowo w tym też momencie majątek spadkodawcy (spadek) przechodzi na spadkobierców. Spadek zatem ani przez moment nie pozostaje bez właściciela.

Kto może otrzymać spadek?

Zdolność do otrzymania jakiejkolwiek części spadku nazywa się zdolnością do dziedziczenia (szerzej opisałem to zagadnienie w artykule Zdolność do dziedziczenia – kto może być spadkobiercą?). Zdolność taką ma każdy człowiek, który żyje w chwili otwarcia spadku. Spadkobiercą może być więc taka osoba, która żyła w chwili śmierci spadkodawcy. Mówi się, że spadkodawca musi przeżyć spadkobiercę.

Ktoś żyje, ale traktowany jest jakby umarł (fikcja prawna)

W prawie często można spotkać tzw. fikcje prawne. Są to pewne sytuacje, w których prawo przyjmuje za istniejący pewien stan faktyczny mimo, iż w rzeczywistości on nie mógłby zaistnieć. Jedną z takich fikcji w prawie spadkowym jest przyjęcie, że dana osoba nie dożyła otwarcia spadku. Innymi słowy czasami, pomimo iż ktoś żyje, przyjmujemy (wyłącznie na potrzeby formalności spadkowych) że nie żyje. Ma to na celu ułatwienie ustalenia kręgu spadkobierców. Skoro bowiem spadek może otrzymać tylko osoba żyjąca w chwili śmierci spadkodawcy to tym samym nic nie odziedziczy ktoś kto jest traktowany tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym traktowana tak jakby nie dożyła otwarcia spadku jest osoba, która:

  1. została uznana za niegodną dziedziczenia,
  2. została wydziedziczona (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Wydziedziczenie – jak skutecznie kogoś wydziedziczyć?),
  3. odrzuciła spadek,
  4. zrzekła się spadku albo spadku zrzekł się jej „wstępny” (tzn. rodzic, dziadek lub dalszy przodek),

Jaki skutek ma traktowanie kogoś tak jakby nie dożył otwarcia spadku?

Skoro by otrzymać cokolwiek ze spadku trzeba żyć w chwili śmierci spadkodawcy, to traktowanie kogoś tak jakby nie dożył otwarcia spadku skutkuje odsunięciem od dziedziczenia. Co więcej osoba taka nie ma również prawa do zachowku. Nie zawsze jednak dotyczy to jego krewnych. W niektórych przypadkach odsunięcie od dziedziczenia i pozbawienie prawa do zachowku nie dotyczy bliskich tej osoby. 

Przeczytaj także: Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?

Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 928 [Niegodność dziedziczenia]
§ 1. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.
§ 2. Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Art. 1008 [Wydziedziczenie]
Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Art. 1020 [Skutki odrzucenia spadku]
Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Art. 1049 [Skutki umowy o zrzeczenie]
§ 1. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
§ 2. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Dziedziczenie na podstawie ustawy następuje przede wszystkim wtedy, gdy nie ma testamentu. Pozostawiony testament jednak nie zawsze powoduje wyłączenie dziedziczenia ustawowego. Z tego artykułu dowiesz się w jakiej kolejności przebiega kodeksowe dziedziczenie oraz kto, kiedy i ile może odziedziczyć.

Co to jest dziedziczenie ustawowe (dziedziczenie beztestamentowe)

Zgodnie z Kodeksem cywilnym istnieją jedynie dwie drogi dziedziczenia: testament oraz ustawa (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?). 

Zasada jest dość prosta, jeśli pozostawimy po sobie ważny testament to dziedziczenie odbywa się na podstawie testamentu. Jeśli jednak nie napiszemy testamentu lub napiszemy testament, który w chwili otwarcia się spadku (a więc śmierci spadkodawcy – więcej na ten temat w artykule Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?) pozostawia pewną część naszego majątku nierozdysponowaną, wtedy mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym. Podobnie dzieje się, gdy napisany testament okaże się nieważny.

Przykład 1: spadkodawca pozostawił po sobie testament, w którym powołał swojego kuzyna do ¼ spadku, swoją wnuczkę do ¼ spadku oraz pewną fundację także do ¼ spadku. Spadkodawca świadomie pozostawił ćwierć ( ¼ ) spadku nierozdysponowaną. W rezultacie wobec ¾ spadku będzie miało miejsce dziedziczenie na podstawie testamentu, zaś dziedziczenie pozostałej ¼ odbędzie się na podstawie ustawy.

Zatem dziedziczenie ustawowe to dziedziczenie na podstawie przepisów prawa cywilnego, a ściślej przepisów prawa spadkowego. Mówiąc obrazowo dziedziczenie ustawowe to jakby „ustawienia fabryczne spadku”. Jeśli sprawy nie zostaną przez spadkodawcę uregulowane inaczej, wtedy znajdują zastosowanie te właśnie reguły. Z uwagi na niewielki odsetek osób, które pozostawiają po sobie testament, jest to najczęstszy rodzaj dziedziczenia.

Kiedy ma miejsce dziedziczenie na podstawie ustawy? – pierwszeństwo testamentu

Wyraźnie należy zaznaczyć, że w przypadku dziedziczenia ważny testament ma zawsze pierwszeństwo przed ustawą. W przypadku regulowania formalności spadkowych najpierw sprawdza się, czy spadkodawca pozostawił testament, a dopiero potem rozważa się czy zastosowanie znajdą reguły ustawowe. W rezultacie dziedziczenie na podstawie reguł ustawy ma miejsce, gdy:

  1. spadkodawca nie pozostawił testamentu,
  2. spadkodawca co prawda pozostawił testament, ale w toku postępowania sądowego okazał się nieważny (jednakże, gdy sporządził więcej niż jeden testament i żadnego z nich nie odwołał, aby doszło do dziedziczenia ustawowego nieważne muszą być wszystkie testamenty),
  3. spadkodawca sporządził testament, który zaginął lub został zniszczony i nie jest możliwe odtworzenie jego treści np. na podstawie innych dokumentów czy zeznań świadków (dziedziczenie ustawowe jednak nie nastąpi, jeżeli testament zaginął lub został zniszczony, ale możliwe jest odtworzenie jego treści),
  4. osoby powołane do dziedziczenia nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami (w tym przypadku czasem jednak może wystąpić tzw. podstawienie lub przyrost),
  5. spadkodawca nie powołał swoich spadkobierców do całego spadku (wtedy dziedziczenia ustawowe ma miejsce tylko do tej niezagospodarowanej części).

Spadkobiercy ustawowi – krąg spadkobierców

Kodeks cywilny dzieli spadkobierców na pięć grup. Ma to taki skutek, że dojście do dziedziczenia osób z grupy bliższej wyłącza od dziedziczenia osoby z dalszych grup. Jeśli zatem przykładowo osoby z grupy pierwszej zostaną spadkobiercami to nie będą już brani pod uwagę ewentualni potencjalni spadkobiercy z pozostałych grup. Kodeks cywilny realizuje zasadę zgodnie z którą spadek nie może pozostać niczyj, dlatego jeśli spadkobierca nie pozostawi po sobie żadnych bliskich osób albo nie będą one dziedziczyć to spadek przypadnie Skarbowi Państwa. 

Grypy spadkobierców ustawowych:

  1. małżonek i potomkowie (dzieci, wnuki itd.) spadkodawcy,
  2. małżonek, rodzice, rodzeństwo i potomkowie rodzeństwa spadkodawcy,
  3. dziadkowie spadkodawcy i ich potomkowie,
  4. dzieci małżonka spadkodawcy (pasierbowie),
  5. gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce lub Skarb Państwa. 

Uwaga – w niektórych sytuacjach przepisy nakazują traktowanie żyjącego spadkobiercy tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że przy ustalaniu kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia po zmarłym przyjmuje się fikcję, iż spadkobierca taki w chwili śmierci spadkodawcy już nie żył. Więcej na ten temat w artykule Osoby traktowane jakby nie dożyły otwarcia spadku.

Grupa I – małżonek i potomkowie (dzieci, wnuki)

W pierwszej kolejności na podstawie ustawy dziedziczą dzieci oraz małżonek. Do obliczenia części spadku przypadającej każdemu z nich stosuje się następujące reguły:

  • zasadą jest, że dzieci i małżonek spadkodawcy dziedziczą w równych częściach (tzn. dostają taką samą część spadku),
  • część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż ¼ spadku (małżonek, niezależnie od liczby dzieci pozostawionych przez zmarłego, ma „gwarantowane” 25% spadku),
  • jeśli któreś dziecko spadkodawcy zmarło przed nim to udział w spadku, który by temu dziecku przypadał przechodzi na jego dzieci (tzn. na wnuki zmarłego). Regułę tę stosuje się aż do wyczerpania potomków zmarłego, tzn., jeśli wnuk zmarł przed spadkodawcą to dziedziczą dzieci wnuka (prawnuki) i tak dalej,
  • jeśli w chwili śmierci spadkodawca nie pozostawał w związku małżeński, a miał dzieci, to cały spadek odziedziczą jego dzieci (lub – zgodnie z regułą powyżej – wnuki, prawnuki itd.). Reguła ta znajduje zastosowanie także w przypadku rozwodu.

Przykład 2: Spadkodawca pozostawił dwójkę dzieci. W chwili śmierci był w związku małżeńskim. Jego spadkobiercami będą więc trzy osoby: dwójka dzieci oraz małżonka. Każdy otrzyma po 1/3 spadku.

Przykład 3: Spadkodawca pozostawił piątkę dzieci, a w chwili śmierci był w związku małżeńskim. Jego spadkobiercami będzie więc sześć osób: piątka dzieci oraz małżonka. W tym przypadku małżonka otrzyma „gwarantowaną” ¼ część spadku, zaś pozostała część (3/4) przypadnie w równych częściach dzieciom. W rezultacie każde z dzieci otrzyma po 3/20 spadku (3/4 × 1/5 = 3/20).

Przykład 4: Spadkodawca pozostawił trójkę dzieci, a w chwili śmierci nie pozostawał w związku małżeńskim. Ponadto kilka lat przed nim zmarł jego syn, który pozostawił dwójkę dzieci (wnuków spadkodawcy). W rezultacie spadkobiercami będzie pięć osób: trójka dzieci oraz dwoje wnuków. Każde z trójki dzieci spadkodawcy otrzyma po ¼ spadku, zaś pozostała ćwiartka zostanie podzielona równo między dzieci zmarłego syna. Wnuki otrzymają więc po 1/8 spadku (1/4 × ½ = 1/8).

Grupa II – małżonek, rodzice, rodzeństwo i dzieci rodzeństwa

Może zdarzyć się tak, że spadkodawca w chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim, ale nie posiadał żadnego potomstwa. W takim przypadku, nieco wbrew intuicji, spadek nie przypadnie w całości małżonkowi. Do pewnej części pozostawionego majątku będą uprawnieni także pozostali krewni zmarłego.

Dziedziczenie przez małżonka i rodziców

Jeśli spadkodawca pozostawał w związku małżeński, a w chwili śmierci jego rodzice żyli to dziedziczyć będzie zarówno małżonka, jak i rodzice spadkodawcy. W takim przypadku połowa spadku ( ½ ) przypadnie małżonce, a rodzice otrzymają po ¼ . 

Od tej zasady jest jeden wyjątek, gdy nie zostało ustalone ojcostwo. W takim przypadku dziedziczy małżonka oraz matka spadkodawcy. Każda z nich otrzyma wówczas połowę ( ½ ) spadku.

Dziedziczenie wyłącznie przez rodziców

W pewnych sytuacjach cały spadek może przypaść rodzicom. Stanie się tak, gdy spadkodawca:

  • nie pozostawił żadnego potomstwa,
  • w chwili śmierci nie pozostawał w związku małżeńskim,
  • oboje rodziców żyli w chwili śmierci spadkodawcy.

W takim przypadku spadek przypadnie rodzicom w częściach równych, tzn. każdy z nich otrzyma po ½ spadku.

Dziedziczenie przez rodzeństwo i ich potomków

Wśród spadkobierców ustawowych jest także rodzeństwo spadkodawcy. Rodzeństwo dziedziczy zamiast jednego z rodziców, a więc wyłącznie wtedy, gdy co najmniej jedno z dwojga rodziców nie żyło w chwili śmierci spadkodawcy. Rodzeństwo dziedziczy więc wtedy, gdy spadkodawca:

  • nie pozostawił potomstwa,
  • w chwili śmierci nie pozostawał w związku małżeńskim, 
  • jedno z rodziców zmarło przed spadkodawcą.

W takim przypadku udział przypadający rodzicowi przypada rodzeństwu w częściach równych.

Przykład 5: Spadkodawca był bezdzietnym wdowcem. Jego ojciec zmarł kilka lat przed nim. W momencie śmierci żyli: matka, rodzona siostra i przyrodni brat, z którym spadkodawca miał wspólną matkę. Do dziedziczenia dojdzie cała trójka: matka, siostra oraz przyrodni brat (w takiej sytuacji do dziedziczenia wystarczy jedynie jeden wspólny rodzic). Matka otrzyma ½ spadku, natomiast pozostała dwójka „przejmie” drugą połowę, która przypadłaby ojcu. W rezultacie siostra oraz brat otrzymają po ¼ spadku (½ × ½ = ¼). 

Dziedziczenie przez potomstwo rodzeństwa – bratankowie, siostrzenice i ich dzieci

Następne „w kolejce” spadkobierców ustawowych są potomkowie rodzeństwa (ich dzieci, wnuki itd.). Dziedziczą oni w miejsce swoich rodziców, tzn. w miejsce sióstr i braci spadkodawcy. Potomstwo rodzeństwa dziedziczy wtedy, gdy spadkodawca:

  • nie pozostawił potomstwa,
  • w chwili śmierci nie pozostawał w związku małżeńskim,
  • jedno z rodziców zmarło przed spadkodawcą,
  • brat lub siostra zmarli przed spadkodawcą, pozostawiając po sobie potomstwo.

Jeśli rodzeństwo spadkodawcy przysposobiło dzieci w sposób pełny, to te dzieci dziedziczą po spadkodawcy jako po swoim wujku/ciotce, a jeśli przysposobienie miało charakter niepełny, to dzieci tak przysposobione nie dziedziczą po spadkodawcy, gdyż nie jest on traktowany jak ich krewny.

Przykład 6: Spadkodawca był bezdzietnym wdowcem. Jego matka zmarła kilka lat przed nim. Miał dwie siostry. Jedna z nich również zmarła przed nim, pozostawiając po sobie dwójkę dzieci. W rezultacie do spadku dojdą: ojciec, siostra oraz dwoje dzieci zmarłej siostry. Ojciec otrzyma ½, siostra ¼ (połowę tego co otrzymałaby matka), a pozostała ¼ podzielona zostanie równo pomiędzy dzieci zmarłej siostry. W rezultacie otrzymają one po 1/8 spadku (½ × ¼ = 1/8).

Grupa III – dziadkowie spadkodawcy i ich potomstwo

W dalszej kolejności, gdy nie dziedziczą spadkobiercy z grup poprzednich, spadek może przypaść dziadkom. Spadek po wnuku przypadnie im, gdy spadkodawca:

  • nie pozostawił potomstwa,
  • w chwili śmierci nie pozostawał w związku małżeńskim,
  • nie pozostawił rodziców (tzn. rodzice zmarli przed nim),
  • nie pozostawił rodzeństwa, a jego rodzeństwo nie posiadało potomstwa lub ich potomstwo zmarło przed spadkodawcą.

Dziadkowie dziedziczą w częściach równych.

Jeżeli jednak któryś dziadek albo babcia zmarli przed swoim wnukiem, to ich udział przechodzi na dzieci dziadków, a więc na rodzeństwo rodziców (wujków i ciotki). 

Przykład 7: Spadkodawca był bezdzietnym kawalerem. Jego rodzice zmarli kilka lat przed nim. Spadkodawca był także jedynakiem. W momencie jego śmierci żyli: dziadek od strony matki oraz babcia od strony ojca. Matka była jedynaczką, natomiast ojciec posiadał dwie siostry. W rezultacie dziadek oraz babcia otrzymają po 1/3 spadku, natomiast ciotki (córki zmarłego dziadka) otrzymają po 1/6 spadku (1/2 × 1/3 = 1/6).

Grupa IV – pasierbowie (dzieci małżonka)

Przedostatnią grupą spadkobierców ustawowych są dzieci małżonka (pasierbowie). Dzieci małżonka spadkodawcy, niebędące zarazem dziećmi spadkodawcy i przez niego nieprzysposobione, w pewnych okolicznościach również mogą po nim dziedziczyć.

Po pierwsze pasierb dziedziczy z ustawy wyłącznie wtedy, gdy brak spadkobierców z grup poprzednich. A zatem pasierb może coś odziedziczyć, gdy spadkodawca:

  • nie pozostawił potomstwa, 
  • pozostawał w związku małżeńskim, ale małżonek zmarł przed nim, 
  • nie pozostawił rodziców (zmarli przed nim),
  • nie pozostawił rodzeństwa, a jego rodzeństwo nie posiadało potomstwa lub ich potomstwo zmarło przed spadkodawcą,
  • nie pozostawił dziadków.

To jednak nie wszystkie przesłanki. Zgodnie z Kodeksem cywilnym dziedziczyć może tylko pasierb, którego żadne z rodziców już nie żyje w chwili śmierci spadkodawcy. Mówiąc prościej, pasierb, by zostać spadkobiercą, musi być sierotą zupełną w chwili śmierci spadkodawcy (czyli wdowca po swojej matce). 

Grupa V – gmina i Skarb Państwa

Zgodnie z prawem spadek nie może pozostać niczyj. Nie zawsze jednak może go przyjąć ktoś z wyżej wymienionych osób. W takim przypadku spadek przypadnie państwu. 

Stanie się tak w przypadku braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy. Spadek, wówczas przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli jednak ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Przeczytaj także Co to jest spadek i co wchodzi w skład spadku?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 931 [Dziedziczenie zstępnych i małżonka]
§ 1. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

Art. 932 [Dziedziczenie małżonka, rodziców i rodzeństwa]
§ 1. W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice.
§ 2. Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku. Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.
§ 3. W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
§ 4. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
§ 5. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.
§ 6. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Art. 933 [Wysokość udziału spadkowego małżonka spadkodawcy]
§ 1. Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.
§ 2. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

Art. 934 [Dziedziczenie dziadków spadkodawcy]
§ 1. W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych.
§ 2. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału spadku między zstępnych spadkodawcy.
§ 3. W braku zstępnych tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Art. 9341 [Dziedziczenie dzieci małżonka spadkodawcy] W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Art. 935 [Dziedziczenie Skarbu Państwa, gminy] W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Art. 9351 [Separacja] Przepisów o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje się do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji.

Art. 936 [Dziedziczenie w razie przysposobienia pełnego]
§ 1. Przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym i jego krewnych tak, jakby był dzieckiem przysposabiającego, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po przysposobionym tak, jakby przysposabiający był rodzicem przysposobionego.
§ 2. Przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim.§ 3. W wypadku gdy jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przepisu § 2 nie stosuje się względem tego małżonka i jego krewnych, a jeżeli takie przysposobienie nastąpiło po śmierci drugiego z rodziców przysposobionego, także względem krewnych zmarłego, których prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa zostały w orzeczeniu o przysposobieniu utrzymane

Wydziedziczenie jest jedną z możliwości „ukarania” potencjalnych spadkobierców. Wbrew pozorom nie jest to proste. Wydziedziczyć można tylko w ściśle określonych przypadkach. Wymaga to odpowiedniej formy. Z tego artykułu dowiesz się jak skutecznie wydziedziczyć syna, córkę, męża lub żonę oraz dlaczego wydziedziczenie jest często mylone z pominięciem. 

Czym tak naprawdę jest wydziedziczenie?

Istnieje pewna istotna różnica między tym co kolokwialnie określamy jako wydziedziczenie, a tym czym wydziedziczenie jest w świetle prawa. Spróbuję Ci teraz wyjaśnić na czym ta rozbieżność polega.

Wydziedziczenie w mowie potocznej (pominięcie)

Gdy na co dzień mówimy o wydziedziczeniu, najczęściej mamy na myśli pozbawienie kogoś z naszych bliskich praw do spadku. Innymi słowy mówiąc, że kogoś chcemy wydziedziczyć, tak naprawdę myślimy „nie chcę by ta osoba po mnie cokolwiek odziedziczyła”. Wydziedziczenie w rozumieniu przepisów prawa ma jednak znaczenie nieco odmienne.

Należy mieć na uwadze, że dziedziczenie może odbywać się albo na podstawie testamentu albo na podstawie ustawy (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Rodzaje dziedziczenia – na jakiej podstawie odbywa się dziedziczenie?). 

Sporządzając testament wskazujemy krąg osób, które mają po nas dziedziczyć. Do spadku możemy powołać jedną albo kilka osób. Nie musimy przy tym odnosić się do każdego z naszych bliskich. Często zdarza się, że sporządzając testament powołujemy do całości spadku pewnych krewnych i świadomie nie piszemy nic o pozostałych. Jeżeli wśród nieuwzględnionych krewnych znajdują się osoby, które są w kręgu spadkobierców ustawowych to mówimy wówczas o „pominięciu”. Pominięcie odsuwa od dziedziczenia spadkobierców ustawowych, którzy nie zostali wymienieni w testamencie. 

Pominięcie, choć daje skutek „wydziedziczenia” (w rozumieniu potocznym), nie powoduje jednak, że osoby najbliższe (dzieci, wnuki, małżonek, rodzice) nie będą uprawnione do pewnej części naszego majątku. W pewnych okolicznościach – niezależnie od tego, czy są uwzględnione w testamencie – przysługuje im prawo do zachowku.

Przykład: spadkodawca pozostawił testament, w którym do całego spadku powołał swojego jedynego syna. W testamencie nie wspomniał jednak ani słowem o swojej żonie, która należy do kręgu tzw. spadkobierców ustawowych. Spadkodawca tym samym pominął swoją żonę. W takiej sytuacji nie otrzyma ona nic z jego majątku, ale przysługiwać jej będzie prawo do otrzymania zachowku. W rezultacie wdowa może pozwać swojego syna o zachowek.

Wydziedziczenie w świetle prawa

Wydziedziczenie w Kodeksie cywilnym ujęte zostało jako pozbawienie prawa do zachowku. Tym samym, w odróżnieniu od opisanego wyżej pominięcia, wydziedziczenie powoduje całkowite odsunięcie od spadku. Jest to jednoczesne wyłączenie od dziedziczenia i pozbawienie prawa do zachowku. Osoba skutecznie wydziedziczona nie otrzyma w spadku absolutnie nic. Traktuje się ją tak jakby nie żyła w chwili otwarcia spadku. Jest to dokładnie tym, o czym myślimy mówiąc, że chcemy kogoś wydziedziczyć. Aby osiągnąć taki skutek nie wystarczy jednak po prostu pominąć daną osobę w testamencie. By kogoś wydziedziczyć należy to wyraźnie w testamencie napisać. To jednak nie wszystko. Wydziedziczenie jest bowiem możliwe wyłącznie w trzech przypadkach, które zostały wyraźnie wymienione w Kodeksie cywilnym. 

Skoro wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku to wydziedziczone mogą zostać tylko osoby do zachowku uprawnione, tj. zstępni (czyli dzieci, wnuki, prawnuki), małżonek oraz rodzice. 

Wydziedziczenie może zostać przez spadkodawcę cofnięte w każdym momencie.

Przyczyny wydziedziczenia

Kodeks cywilny przewiduje tylko trzy przyczyny uprawniające do wydziedziczenia – wystarczy, że wystąpi chociaż jedna z nich. Co ważne, nie ma możliwości skutecznego wydziedziczenia z innych przyczyn. Cytując ustawę wydziedziczyć można osobę, która:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  2. dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Wydziedziczenie wymaga testamentu

Prawo stawia wymóg wskazania przyczyny wydziedziczenia w testamencie. Nie ma przy tym znaczenia czy będzie to testament pisemny (własnoręczny), notarialny lub jakikolwiek inny. Do wydziedziczenia nie dochodzi jednak, jeśli z treści testamentu nie wynika, co było przyczyną wydziedziczenia. Co więcej nie można tej przyczyny wykazywać w inny sposób, choćby była oczywista. Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna zatem wynikać wprost z treści testamentu. 

Na temat typów testamentów przeczytasz w artykule Jakie są rodzaje testamentów?

By wydziedziczenie zadziałało konieczne jest zatem wskazanie osoby, która ma być wydziedziczona oraz przyczyny, która to uzasadnia. Ważne jest, by choć krótko opisać czego dopuścił się krewny. Zbyt ogólne opisanie przyczyny lub wskazanie powodu, który tak naprawdę nie miał miejsca, może spowodować, że wydziedziczenie będzie bezskuteczne.

Dzieci i wnuki wydziedziczonego

Wydziedziczenie co prawda pozbawia wydziedziczonego wszelkich praw do spadku, jednakże nie dotyczy to jego tzw. zstępnych (dzieci, wnuków). W przypadku wydziedziczenia dziedziczą oni z ustawy po spadkodawcy, a jeżeli dziedziczenie ma charakter testamentowy i nie zostali powołani do dziedziczenia, mają po nim prawo do zachowku.

Testament zawierający wyłącznie wydziedziczenie (wydziedziczający testament negatywny)

Nic nie stoi na przeszkodzie, by sporządzić testament, który zawierać będzie tylko i wyłącznie wydziedziczenie. Taki testament nazywamy „testamentem negatywnym wydziedziczającym”. Jeżeli będzie on sporządzony zgodnie z wymogami, a przyczyna wydziedziczenia okaże się prawdziwa, to taka osoba nic nie odziedziczy. Jeżeli jednak wydziedziczony posiadać będzie potomstwo (dzieci, wnuki) to wówczas one będą dziedziczyć na podstawie ustawy. Im także przysługiwać będzie prawo do zachowku.

Przeczytaj także: Kiedy testament własnoręczny jest ważny?


Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 1008 KC [Wydziedziczenie] Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Art. 1009 KC [Ujawnienie przyczyny] Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu.

Art. 1010 KC [Przebaczenie]
§ 1. Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.
§ 2. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Art. 1011 KC [Wydziedziczenie zstępnego] Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Istnieją jedynie dwie drogi powołania do spadku. Rodzaje dziedziczenia określa się także jako źródła powołania lub tytułu do spadku. Ustalenie podstawy dziedziczenia pozwala określić kto i w jakich częściach dziedziczy spadek. Ten artykuł wyjaśnia w jakiej sytuacji nastąpi dziedziczenie ustawowe, a w jakiej dziedziczenie testamentowe.

Rodzaje dziedziczenia

Polskie prawo przewiduje jedynie dwa źródła powołania do spadku (rodzaje dziedziczenia). Określa się je także jako tytuły do spadku. Pierwszym z nich jest ustawa (tzw. powołanie do spadku z ustawy), drugim natomiast jest testament (tzw. powołanie do spadku z testamentu). W związku tym wystąpić mogą jedynie trzy warianty dziedziczenia:

  1. dziedziczenie wyłącznie na podstawie testamentu,
  2. dziedziczenie wyłącznie na podstawie ustawy,
  3. dziedziczenie częściowo na podstawie testamentu i częściowo na podstawie ustawy.

Dziedziczenie wyłącznie na podstawie testamentu

Dziedziczenie wyłącznie na podstawie testamentu ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca sporządził ważny testament, w którym skutecznie powołał jednego albo kilku spadkobierców do całości spadku i nie wystąpią żadne przeszkody, aby spadkobiercy tacy mogli dziedziczyć. Sytuacja taka będzie miała miejsce również, gdy na miejsce spadkobiercy testamentowego, który nie chce lub nie może dziedziczyć, wejdzie spadkobierca podstawiony i w ten sposób wystąpi skuteczne powołanie do całości spadku w testamencie. Może się jednak zdarzyć, że spośród osób wskazanych przez spadkodawcę w testamencie jako spadkobiercy tylko niektóre nie będą chciały lub nie będą mogły dziedziczyć, natomiast wśród nich znajdzie się przynajmniej jedna, która będzie chciała i mogła być spadkobiercą. W takim przypadku ma miejsce tzw. przyrost. W konsekwencji również wtedy dojdzie do dziedziczenia całości spadku wyłącznie na podstawie testamentu.

Dziedziczenie wyłącznie na podstawie ustawy

Z uwagi na to, że stosunkowo niewiele osób pozostawia po sobie testament, dziedziczenie ustawowe jest statystycznie najczęstsze. Dziedziczenie wyłącznie na podstawie ustawy ma miejsce wtedy, gdy nastąpiła co najmniej jedna z wymienionych okoliczności:

  1. spadkodawca nie sporządził testamentu,
  2. sporządzony przez spadkodawcę testament okazał się nieważny lub bezskuteczny,
  3. spadkodawca odwołał testament w całości lub w tej części, w jakiej powoływał spadkobierców do dziedziczenia,
  4. testament sporządzony przez spadkodawcę zaginął lub został zniszczony, tak że nie można odtworzyć jego treści,
  5. powołanie spadkobiercy do całości spadku okazało się nieważne lub nieskuteczne,
  6. żadna z osób, które spadkodawca powołał do dziedziczenia, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Dziedziczenie częściowo na podstawie testamentu i częściowo na podstawie ustawy

Sporządzając testament nie ma obowiązku, by rozporządzić w nim całym swoim majątkiem. Dziedziczenie natomiast zawsze dotyczy całości pozostawionego majątku (który w momencie śmierci „zmienia się” w spadek). Możliwa jest zatem sytuacja taka, że część spadku zostanie rozdysponowana zgodnie z zawartą w testamencie wolą spadkodawcy, a pozostała część przypadnie osobom uprawnionym z ustawy. Ma wtedy miejsce równolegle zarówno dziedziczenie na podstawie testamentu (w stosunku do części rozdysponowanej w testamencie) jak i dziedziczenie na podstawie ustawy (w stosunku do części co do której spadkodawca w testamencie się nie wypowiedział).

Pierwszeństwo i wyłączność testamentu

W przypadku sporządzenia ważnego testamentu zasadą jest, że ma on pierwszeństwo przed ustawą. Wynika to wprost z przepisu Kodeksu cywilnego. Należy zatem zawsze sprawdzić, czy zmarły pozostawił testament.

Warto także mieć na uwadze, że testament jest jedyną drogą do rozdysponowania majątkiem na wypadek śmierci. Nie można zatem zastąpić testamentu np. umową o dziedziczenie. 

Przesłanki nabycia spadku

W prawie polskim spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku, a więc fundamentalnym elementem dziedziczenia jest śmierć spadkodawcy (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Otwarcie spadku – co to znaczy, że spadek się otworzył?). 

Ponadto, aby cokolwiek odziedziczyć, muszą zostać spełnione trzy przesłanki:

  1. spadkobierca jest powołany do spadku (tzn. jest w kręgu spadkobierców ustawowych lub został powołany w testamencie),
  2. spadkobierca ma zdolność dziedziczenia (więcej na ten temat możesz przeczytać w artykule Zdolność do dziedziczenia – kto może być spadkobiercą?),
  3. nie zachodzą w stosunku do spadkobiercy okoliczności wyłączające skuteczność jego powołania (tzn. nie został uznany za niegodnego, nie zrzekł się dziedziczenia lub nie odrzucił spadku).

Podstawa prawna

Kodeks cywilny:
Art. 926 [Tytuły do spadku] 
§ 1. Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu.
§ 2. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą.
§ 3. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, dziedziczenie ustawowe co do części spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.